Dororieth

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Jump to navigation Jump to search
Jordens inre.svg
Ensampel a skorren a wodhonieth, dyskybeleth akademek Edit this on Wikidata
Klass godhonieth naturel, godhonieth an nor Edit this on Wikidata
Commons page Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia
Skeusen a’n amal Ordowek-Silurek. Drefen bos an gadon venydhyow Kelesonek plegys, treulys veu an nivelyow a-wartha dhe woles. Gesys veu an kalgh Ordowek a-varra dhe sevel war benn an leysven gell Silurek diwettha.

Dororieth yw studhyans an taklow divyw mayth yw gwrys an Nor dhyworta. Tus a studh dororieth yw dororydhyon. Nebes dororydhyon a studh monyow ha keunys menhasen. Dororydhyon a studh istori an Nor ynwedh.

Re a’n hwarvosow posek yn istori an Nor yw livow, tardhansow loskvenydhyek, dorgrysow, orogeny po drehevel menydhyow ha tektonieth platys.

Loskvenydh Olympus Mons war an planet Meurth. Effeythys veu an ledrow ma gans rewlivans, avonow, lava ha argerdhow leder dres an 200 milvil bledhen diwettha
Ranndir a'n planet korr Plouton a dhiskwedh livow rew nitrojen ha tirfurvow rewi-teudhi

Testennow[golegi | pennfenten]

Y hyllir ranna dororieth dhe niver a destennow arbennek, rag ensampel:

  • Dorfurvonieth – shap arenep an Nor
  • Dororieth istorek – an chyf hwarvosow a janjyas an Nor dres an 4.5 bilvil bledhen diwettha
  • Dowrdororieth – dowr yn-dann enep an Nor
  • Henvilonieth (po paleontologieth)– menhasennow hag istori esplegyansek bewnans
  • Menonieth (petrology po lithology) – studhyans karrygi hag aga furvyans
  • Moonydhieth (mineralogy) – monyow ha gemmow (ynwedh gemmonieth)
  • Godhosieth (sedimentology) – godhosow
  • Nivelonieth (stratigraphy) – studhya karrygi godhesys yn gweliow
  • Dororieth menoyl – godhesow menoyl yn karrygi godhosek
  • Dororieth kesweythel – plegyansow ha fowtow ha drehevel menydhyow
  • Loskvenydhieth (volcanology) – loskvenydhyow war an tir po yn-dann an mor
  • Seismologieth – dorgrysow
  • Dororieth ynjyoriethel – terodhesow dororiethel kepar ha dorslynkyow ha dorgrysow ha’ga effeyth war ynjynorieth civil
  • Dororieth planetek - karrygi, argerdhow ha tirfurvow planetow erel

An Goloven Dhororiethel[golegi | pennfenten]

Dres an bledhynnyow, dororydhyon re beu klassa karrygi, hag assaya dh'aga dedhya. An sewyans yw an Goloven Dhororiethel. Gwrys veu meur a'n ober yn Kembra y'n 1800ow a-varr, ytho henwys yw niver a amseryow dhyworth Kembra.

Eghennow a garrek[golegi | pennfenten]

Karrygi a yll bos pur dhyffrans an eyl dh’y gila. Re anedha yw pur gales ha re erel yw medhel, re pur gemmyn, erel pur danow. Pub karrek a wra longya dhe dri hlass, tanek, godhosek ha treusfurvek.

  • Karrek danek yw karrek furvyes gans gwrians loskvenydhyek. Gwrys yns i pan vo lava war enep an Nor po magma yn-dann enep an Nor owth yeynhe ha kaleshe.
  • Karrek wodhosek yw karrek gwrys dhyworth godhes, hemm yw temmigow karrek movys gans an gwyns, dowr po rewlivow ha gesys dhe godha. Droppys yw an godhes avel gweli, dell yw usys yn dowr war woles avon po’n mor. Pan vo moy a wodhes bernys war benn, an gweliow isella yw gwaskys warbarth dhe wul karrek.
  • Karrek dreusfurvek yw karrek chanjys gans tomder po gwaskedh.
Pedn an Wlas ha Kilgoodh
Bronn Wenneli
Mappa a dhororieth Kernow
Mappa a dylleryow men growan Kernow
Mappa a vatholith Kernow ha Dewnens
Mappa dororiethel a ranndir Lysardh


Fowtow[golegi | pennfenten]

Pan hwer dorgrysow, karrygi a derr a-hys fowtow. Dororydhyon a dhysk istori an karrygi dre vires orth batronyow an fowtow.

Gweres[golegi | pennfenten]

Gweres yw an stoff war an tir gwrys a demmigow karrygi terrys war-barth ha del podrys. Tewedha a wra livra monyow yw dhe les tevyans plansow.

Pennrewlys nivelonieth[golegi | pennfenten]

Dororydhyon a us tybyansow sempel a's gweres dhe gonvedhes an karrygi mayth yw studhyes. An tybyansow a sew veu devisys yn dedhyow a-varr a nivelonieth gans Nicolaus Steno, James Hutton ha William Smith:

  1. Konvedhes an termyn usi passyes: Dororydh James Hutton a leveris "A-lemmyn yw alhwedh an termyn usi passyes". Ev a styryas bos an chanjyow a hwer lemmyn yw an kethsam chanjyow a hwarvsa y’n termyn usi passyes. Dororydhyon a yll konvedhes hwarvosow nans yw milvilyow a vledhynnyow dre vires orth an chanjyoiw a hwer hedhyw.
  2. Gweliow gorwelyek: Res o dhe’n gweliow yn karrek wodhosek bos gorwelyek po gwastas pan vons godhesys.
  3. Oos an gweliow: Res yw gweliow war woles bod kottha ages gweliow war benn, a-der bosoll an karrygi veu treylyes a-wartha dhe woles.
  4. Tewes po grow yn karrek wodhosek yw devedhys dhyworth garrek kottha.
  5. Oos fowtow: mars eus fowt yn karrek, ytho an fowt yw yowynkka ages an garrek. Karrygi yw yn gweliow. Dororydh a yll gweles mar usi an fowtow ow mos der oll an gweliow, saw nebes anedha.
  6. Mars usi karrek danek a derr a-dreus gweliow godhosek, res yw dhodho bos yowynkka ages an garrek wodhosek.
  7. Oos perthynek menhesennow: res yw dhe venhesen yn unn garrek bos dhyworth an keth oos avel an keth eghen a venhesen dhyworth an kethsam karrek yn tyller dyffrans. Y’n keth fordh, res yw dhe venhesen dhyworth weli karrek a is bos a-varra ages unn yn gweli a-ugh.

Dororieth Kernow[golegi | pennfenten]

An brassa rann a garrygi Kernow yw gwrys y'n Oos Dewnek, mes nasow dororiethel moyha aswonnys Kernow yw an batholithow a ven growan furvys dres an Orogeni (oos drehevel menydhyow) Variskek. Wosa tewedha hag esknians gans mor hag avon, men growan re askorras re a nasow doroniethel moyha-gerys kernow, kepar ha penntir Pedn an Wlas ha Bronn Wenneli. Ranndir Lysardh yw furvys a ensampel tanow a grestennen geynvorek drehevys. Ogas dhe'n men growan, treysfurvyes veu karrygi krag ha leysven Dewnek dhe vos kyllas.

Pur bosek veu dororieth rag diwysyans yn Kernow. Balweyth re beu kowlwrys yn Kernow rag hy monow a'n Oos Brons, a-dhia nans yw a-dro dhe 4000 bledhen bys y’n jydh hedhyw, yn arbennek rag sten, kober, arsenik, arghans ha zynk. Martesen y fydh balweyth rag lithiom y'n termyn a dheu yn ranndir Kammbronn. Fondys veu Skol Balyow Kammbronn yn 1888, ha meur yw y hanow yn kesgwlasek rag studhyans balweyth.

Yn-mysk an monyow henwys dhyworth Kernow yw Logsulyanit, Kernowit, Cornwallit ha Cornubit.

Mirva[golegi | pennfenten]

Gold piece.png An erthygel ma yw onan a'n 1,000 erthygel posekka war Wikipedia.