Kernow

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Lamma dhe: kevrennow lewya, hwilas
Kernow
Cornwall
Baner Kernow Kota arvow Kernow
(Baner) (Kota arvow)
Desedhans Kernow y'n Ruwvaneth Unys
Lavar: Onan hag Oll
Gwlaskor Flag of the United Kingdom.svg Ruwvaneth Unys
Penncita Truru
Brassa cita Sen Ostell
Enep 3 563 km²
Poblans (2002)
 Dosedh
508 412
143/km²
Poblans
 - Sommen (2002)
 - % a'n RU
 - Dosedh
 
508 412 triger
4.94 %
143 triger/km²
Yeth sodhogel Nagonan;
Sowsnek (de facto);
Kernowek (avel taves ranndiryel)
Esedhow yn Senedh an RU 5 ES
Mona kemmyn Peuns Sterling (£) (GBP)
Hemnys kenedhlek
(ansodhogel)
Trelawny,
Bro Goth Agan Tasow
Tasogyon Sen Pyran (5 Meurth)
Sen Myghal (29 Gwynngala)
Mil kenedhlek Palores
Mappa diwyethek ow tiskwedha ranndiryow ha trevow Kernow

Kernow yw kenedhel, radnvro ha dugeth y'n soth west a Vreten Veur, y'n Ruwvaneth Unys. Yma hy emlow gen an Mor Keltek dhe'n north, an Mor Bretadnek dhe'n soth, ha Dewnans, conteth Pow Sows, dhe'n est. Truru yw hy fedncita.

An Gwlascor Kernow keltek anserhek a wrug omdhisqwedhes woja perhenegy Dumnonia gans an Sowson yn 8ves cansvledhen. A-dro dhe'n 11ves cansvledhen, Kernow a veu sugnys yn Curun Pow Sows, kensa avel yurleth, ena avel dugeth. An 16ves cansvledhen a welas sordyansow warbydn rewl an Bow Sows, ha peryl rag an yeth kenedhlek, an Kernowek. Warbydn an 18ves cansvledhen, Kernow o gyllys ewngemyskys gen Pow Sows, ha'n yeth o namna verwys.

Hedhyw, yma Kernow ow pesya dhe ventena hy gonisogeth, ertach ha yeth dyblans, hag yma lies bagas ha meur a Gernowyon ow cul caskergh rag ajon a Gernow avel kenedhel ha'n Gernowyon avel pobel.

Istori Kernow[chanjya | chanjya an bennfenten]

Erthygel leun a vanylyon: Istori Kernow

Yth esa pobel ow pewa yn desedhans Kernow arnowydh a-dhia 10,000 vledhen kyns Krist. Leun a bobel o Kernow yn Oos Brons; i a wrug an niver meur a grugow, torrow ha donsow meyn y'n pow.

Kernow o an dallethvos chyf rag sten yn bys an Mor Kresdorel. Ena an yeth keltek o an taves unnik kewsys yn Breten Veur. Yth esa an looth "Dumnoniorum" ow triga yn Dewnans ha Kernow. Yn 43 a'n Oos Kemmyn, an Romanyon a dryghas Vreten Veur, mes ny varsons i vewnansow an Gernowyon nameur. Yn 410 OK y hasas an lyjyons an enys, ha wosa henna yth esa res dhe'n Geltyon rag ammok aga honan erbynn omsettyansow. Latin re gewsys gans an werin namoy, mes yeth vrythonek an dus a Vreten Veur a worta yn few. Lies Brython a asas an enys rag Breten nowyth a-dreus an Chanel, Breten Vyhan.

Wosa gasa an Romanyon, an Sowson skon a omsettyas Vreten Veur. Y'n keth termyn, an Wodhyli a drevesigas yn Alban, Enys Manow, ha Dehowbarth Kembra. Yth esa myghternedh Kernow (po myghternedh an Dhumnonii) ow reynya dres Dewnans ha Kernow. Yn 577 OK, kas orth Deorham, ogas dhe Vristol, a dhiberthas an Vrythonyon a-gledhbarth (an Gembroyon) a Vrythonyon a-dheghowbarth (an Gernowyon po West-Kembroyon). Yth esa an Sowson ow pyghanhe tiredh Kernow tamm ha tamm, bys 936 OK, pan dhesedhas an myghtern sowsnek Æðelstán an amal kernowek orth an Tamer. Yn 1337, Edward III a fondyas Dugeth Kernow rag pe rentow dh'y vap, an Pryns Du.

Yth esa rebellyans yn 1497 gans Mighal an Gov ha Tommas Flamank avel hembrenkysi. Hanter kansbledhen wosa, yth esa Rebellyans an Lyver Pysadow yn 1549 erbynn an lyvrow pysadow a esa nowyth, protestant hag yn yeth sowsnek. Brassa rann an Gernowyon a skoodhya an kaws ryal erbynn Senedh Westminster y'n 17ves kansbledhen. Teyr kas a veu omledhys yn Kernow yn 1642 ha 1644.

Tamm ha tamm, eglos an Vethodysi a dheuth ha bos eglos an niver vrassa a'n werin gernowek. Y'n 18ves ha 19ves kansbledhenyow, termyn Humphry Davy ha Richard Trevithick, yth esa hwel balyow ow tevi ha diwysyans kernowek ow tisplegya. Mes an diwysyans sten a veu gwannhes y'n 19ves kansbledhen, ha lies den bal a Gernow a waya dreus an mor dhe'n Statys Unys, Ostrali (yn arbennek Konna-tir Yorke yn Soth Ostrali), Afrika Dehow, Meksiko ha gwlasow erel.

An dasserhyans Kernowek a dhallathas yn 1904. Gorsedh Kernow ha Kuntellesow Kernow Goth res avonsyas gnas keltek a Gernow y'n termyn ma. Hwel sten, pyskessa, ha gonisogeth an tir re nahas a-dhia Nessa Bresel an Norvys. Ytho, erbysieth an pow yw pupprys moy serhek war dornyaseth, awos an tirwelyow arvorek bryntin usi omma. An Unyans Europek a aswonnis esow erbysiethek Kernow ow ri dhedhi savla Amkan Onan.

Gwlasegeth[chanjya | chanjya an bennfenten]

Erthygel leun a vanylyon: Politegieth Kernow.

Yma 123 esel dhe Konsel Kernow. Kernow yw Dugeth rennys yn nebes ranndiryow y'n eur ma, ha kyns yn kontethow. A-dhia 2009, nyns eus parti politigeth moyha posek yn Kernow, mes yma hengov a bolitegoryon anserhek ha livrel.

Doronieth[chanjya | chanjya an bennfenten]

Erthygel leun a vanylyon: Doronieth Kernow.

Kernow yw konna-tir fest yn soth-west Enys Vreten Veur. Dowr Tamer a wra an amal yntra Kernow hag an gonteth sowsnek a Dhewnans y'n howldrehevel. Ottomma tiredh Kernow orth ledanna, gans 75 km. A-dhehowbarth yma'n Chanel, hag a-gledhbarth hag y'n howlsedhes yma Mor Havren ha'n Mor Keltek. Tir garow yw pervedh an pow, a-ban yw ystynnans a Woon Esk ha Dartmoor Bronn Wennili, 419 m. Dowr Tamer yw an brassa avon; yn mysk an erel yma Avon Kammel, Avon Fowydh, hag Avon Fal. Kernow yw geryes da awos hy threthow ha gewer dom.

Kevrennow Pervedhel[chanjya | chanjya an bennfenten]

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.


Bleujyow Grug Keltia Korhwyth tryflek

Alban | Breten Vian | Iwerdhon | Kembra | Kernow | Manow

Gwelewgh ynwedh: Keltyon · Yethow Keltek


Torque gaulois en bronze.jpg An erthygel ma re henwis avel erthygel a vravder ow kul enor dhe Wikipedi, an godhoniador rydh. Rag derivadow pella, mirewgh orth dhadhelva an erthygel hag orth an rol a erthyglow brav.
Flag of Cornwall.svg Porth Kernow – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe Gernow.