Kas an Pymp Kenedhel

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Jump to navigation Jump to search
Charlys I, "Myghtern Teyr Gwlaskor", lymnys gans Anthony van Dyck yn 1633

Kevres a vreselyow y'n Enesow Keltek ynter 1639 ha 1653 a veu Kas an Pymp Kenedhel. Omvyskys veu tus a bymp kenedhel y'n gas: Kernowyon, Kembroyon ha Sowson (aga thri governys y'n termyn na yn-dann Wlaskor Sows), Albanyon yn Gwlaskor Alban, ha Wordhenyon yn Gwlaskor Wordhen. Dre henna, y'n gelwir Kas an Pymp Kenedhel yn Kernow, mes yn Pow Sows y'n gelwir "Bresel Civil Pow Sows".

Kilva[golegi | pennfenten]

Y hyllir sewya hwarvosow Kas an Pymp Kenedhel war-dhelergh dhe'n 16ves kansvledhen. Wordhen re bia gwrys Gwlaskor, rewlys gans Senedh Wordhen. Kembra re bia omgessenys yn Gwlaskor Sows gans laghys 1535 ha 1542. Kernow re bia dyghtys avel rann a Wlaskor Sows pell kyns henna, mes y's tevo degre a honanrewl grontyes dhedhi wosa an Chartour a 1508. Alban o Gwlaskor diberth, governys gans Chi Stuart.

Ow tuchya kryjyans, yn Pow Sows yth omgwressa Henry VIII penn Eglos Pow Sows Protestant, hag a dhifensa Katholigieth. Dres an 16ves kansvledhen y teuth an eglos protestant dhe vos kelmys yn ogas gans honanieth kenedhlek yn Pow Sows, ha Katholigieth a dheuth dhe vos gwelys avel eskar kenedhlek, yn arbennek drefen y vos mar grev y'n eskerens Frynk ha Spayn. Yn Kernow ha Kembra, kynth ens protestant y'n termyn ma, yth esa hwath rannow a'n kryjyans koth, kepar ha golyow sens o chersyes gans an bobel. Yn Kembra y fedha an kryjyans protestant gwelys avel daskor kryjyans koth an Brythonyon. Yn Alban, y feu an Amendyans Protestant movyans meurgerys, ha Senedh Alban a formyas eglos kenedhlek Presbyterian, Eglos Alban. Myghtern Jamys a vynnas apoyntya epskobow kepar dell wre yn Pow Sows, mes y feu enebieth fers hag y feu res dhodho forsakya y dowl. Yth o brassa rann a dus Wordhen katholik hwath, ha ragdha i, arwodh o a dhefens genesik erbynn fethans Wordhen gans an Tewdars.

Unyans an teyr gwlaskor yn-dann unn myghtern a dheuth in 1603, pan veu Myghtern Jamys VI a Alban gwrys ynwedh Myghtern Jamys I a Bow Sows ha Wordhen. Ev a veu marow yn 1625 hag y feu y vab, Charlys I, gwrys an myghtern. Yth esa tri mater a vri dhe'n myghtern nowydh; arghasa y wovernans, amendya an eglos, ha finwetha awedhyans Senedh Sows yn y rewl. Y'n prys na ny dhiskwedhi meur a les yn y dhiw wlaskor erel, Alban ha Wordhen.

An kasow[golegi | pennfenten]

Myghtern Charlys I a grysi bos dhodho an gwir dhe woverna Breten Veur heb gweres a senedh. Ynter 1629 ha 1640, ny sompnas an myghtern an senedh, mes res o dhodho arghassa may halla rewlya, ha heb an senedh y feu hemma pur gales. Assays Myghtern Charlys dhe arghassa heb sompna an senedh a sorras meur a dus yn Pow Sows, hag y janjyow kryjyk a sorras tus yn Alban ynwedh. Kolmow ynter an myghtern ha'n Senedh a veu gweth bys may torras kas yn-mes yn mis Est 1642.

Alban[golegi | pennfenten]

Searchtool.svg
Chif erthygel: Breselyow an Epskobow

Kensa breselyow Kas an Pymp Kenedhel a veu Breselyow an Epskobow, a gemeras le yn Alban dhyworth 1639 dhe 1640. Yn 1637, yth assayas Myghtern Charlys I gul dhe Eglos Alban amyttya chanjyow a wrussa herdhya an Eglos nes dhe Eglos Pow Sows, may halla ev kavos moy gallos war Eglos Alban. An brassa rann a dus yn Alban a omsettya orth an chanjyow ma, hag a skoodhya eglos Presbyterian governys gans menystoryon ha henavogyon. Y feu Akord Kenedhlek yn 1638 a arwostlas dhe worthenebi an towlow, ha'n re a sinas a vedha gelwys "Covenanters".

Kyn na wrug an Akord meneges epskobow, gwelys vedhens avel toul a vaystri riel hag yn mis Kevardhu y fons gorrys yn-mes gans Kesva Ollgemmyn Eglos Alban, mayth yw devedhyans an termyn "Breselyow an Epskobow". Gans an gwrians ma, moy politek o an vresel, ha'n Covenanters a sesyas an governans wosa an vresel yn 1639 hag a bassyas kevres a aktys deskrifys avel sort a dhomhwelans korf lagha.

Rag difres an aktys ma, an Albanyon a hwilas gweres dhyworth skodhyoryon yn Wordhen ha Pow Sows, dre vras Puritans a nagha dhe'n chanjyow kryjyk hag a vynna orth Charlys daskelwel an Senedh, o kregys a-dhia 1629. Pan wrug Charlys an keth, y hwrug difastya an teyr gwlaskor, kensa der an Omsav yn Wordhen yn 1641, ha nena der Bresel Civil Pow Sows yn 1642.

Wordhen[golegi | pennfenten]

Searchtool.svg
Chif erthyglow: Omsav Wordhen 1641, Breselyow Keskeffrysek Wordhen, a Konkwerrya Cromwell a Wordhen

Yth esa omsav yn Wordhen yn 1641 erbynn disfaverans gorth-Katholik, moy a honanrewl yn Wordhen, ha dhe worfenna yn rann po yn leun plansansow Wordhen. Ynwedh y fynnens lettya gorth-Katholik Senedhoryon yn Pow Sows hag Alban, esa ow tefia an Myghtern, rag sesya maystri. An omsav a dhallathas avel coup d'etat assayes gans Katholigyon, mes a dheuth a bos omsav efan ha bresek ethnek erbynn trevesigoryon Protestant dhyworth Alban ha Pow Sows, hag a ledyas dhe omvyskans breselek dhyworth Alban. An rebels katholik a fondyas an Keskeffrysyans Katholik Wordhen, ha'n Breselyow Keskeffrysek a dhallathas.

Dres an misyow ha'n bledhynyow a sewyas y fatalyas lu an Keskeffrysyans orth Rielydhyon, Senedhoryon, ha lu danvenys gans Covenanters Alban. Disakord ow tochya an fordh may hallen dyghtya an omsav a sordyas Bresel Civil Pow Sows yn 1642. An Myghtern a agrias cessya-kas gans an Geskeffrysyon hag y feu soudoryon a'n Keskeffrysyans danvenys dhe Alban rag gweres dhe'n Rielydhyon ena, hag i hwath ow patalyas an Senedhoryon yn Wordhen. Yn 1647, y hwodhevis an Geskeffrysyon kevres a fethansow gans an Senedhoryon, a worras desir y'n Geskeffrysyon dhe wul akord gans an Rielydhyon. An akord ma a rannas an Geskeffrysyon, a wrug damach dh'aga ombareusi dhe sevel orth sesyans a Wordhen gans Senedhoryon.

Yn mis Est 1649, lu bras a'n Senedhoryon Sows, ledyes gans Oliver Cromwell, a entras yn Wordhen. Lies tre a veu sesyes dhyworth an Geskeffrysyon ha'n Rielydhyon, ha lu Cromwell a worladhas lies soudor ha lies a'n werin, ow fetha an keffrysyans yn 1652 dre sesyans Gaillimh. Wosa an gas, lu Pow Sows a besyas gans kaskyrgh guerilla, hag a ladhas lies a'n werin hag a dhistruys meur a voos. Okupies veu Wordhen ha gwrys rann a'n Commonwealth Sows. Repressyes veu Katholigieth, sesyes veu an tiredh a lies Katholik, ha degyow a vilyow a rebels a veu eksilys tramor.

Kernow[golegi | pennfenten]

Yth esa kolmow pur grev yntra an teylu riel ha kesweythow yn Kernow kepar ha Duketh Kernow ha Senedh Stenegow Kernow. I a ri dhe Gernow ha'y thus klewes a anserghogeth, esa yn-dann godros drefen gwriansow Senedh Pow Sows. Ynwedh, kyn nag o an brassa rann a dus yn Kernow katholik erbynn an termyn ma, hwath yth o pur dha dhe Gernowyon golyow pluw kelmys dhe'n kryjyans koth, hag i a witha war fentynyow sans ha krowsow. Kernowyon a wodhya nag o an re ma da dhe'n Senedhoryon Sows, hag ynwedh i a wodhya ynwedh bos honanieth Sows krev dhe'n Senedhoryon, a vedha gwelys avel godros dhe wonisogeth ha honanieth dibarow Kernow. Yn elvennek y hyllir leverel brassa rann an Gernowyon dhe skoodhya an Myghtern drefen bos hwans dhedha gwitha aga gonisogeth ha'ga honanieth rag diswrians gans Senedhoryon Pow Sows.

Dres an gas, Senedhoryon Sows a difennas golyow pluw ha besowennow hav, hag a dhefolyas fentynyow sans hag eglosyow. Ynwedh y losksons Palys an Dhuketh ha'y govadhow, keffrys ha kovadhow erel a Dhuketh Kernow ha Senedh Stenegow Kernow. Y hwelir hemma hedhyw avel hager ober bell.