Kernowek

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Lamma dhe: kevrennow lewya, hwilas
Kernowek, Kernewek
Kewsys yn: Kernow
Kernowegoryon: 3,500
Klass genynnek: Eyndo-Europek
Lythereniethow: Furv Skrifys Savonek,
Kernewek Kemmyn,
Kernewek Unys,
Kernowek Standard,
Kernowek Unys Amendys,
Kernuack Nowedga
Savla: Taves ranndiryel yn Kernow
Kodennow
ISO 639-1 kw
ISO 639-2 cor
ISO 639-3 cor

Kernowek po Kernewek yw yeth keltek Kernow. Bretonek yw y gar nessa, hag yma an dhiw yeth na, gans Kembrek, ow kul an bagas Brythonek a'n kordh keltek.

Yma Kernowek ow kevrenna 80% a'y erva selvenek gans Bretonek, 75% gans Kembrek, ha 35% gans an yethow Godhelek, Iwerdhonek ha Gwydhelek an Alban. Yma Kembrek ow kevrenna 70% a'y erva selvenek gans Bretonek.

Avel yeth ranndiryel a Bow Kernow, yma Kernowek dhe les dh'unn gre sodhogel, hag yma Konsel Kernow (gwelewgh Politegieth Kernow) ow ri arhans rag hwarvedhyansow y'n yeth dasserhyes.

Lien[chanjya | chanjya an bennfenten]

Erthyglow leun a vanylyon: Lien Kernowek ha Skriforyon yn Kernowek.

Yma dew vagas a oberow lien kernowek, herwydh an prys. An kynsa yw an lien hengovek, hag an nessa yw lien an dasserhyans. Manahow gatholik ha pronteryon erel a skrifas oberow chyf a'n lien hengovek. An lien arnowydh yw askorras kenedhlogoryon hag erel a erviras gul devnydh a'n yeth. Y'n termyn ma, brassa yw korf an lien arnowydh ages an korf hengovek.

Kernowek yw pupprys skrifys y'n lytherennek romanek, mes war-lergh manerow pals. Yn Kernowek hengovek, oberow liennek o skrifys yn peswar system dre vras: huni an Vocabularium Cornicum (Kernowek Koth); huni a Gernowek Kres (warbarth gans vershyon arbennek Radulphus Ton); huni a Kernowek diwedhes a-dro dhe Bensans (Tonkin, Borlase, an teylu Boson h.e.); ha huni a Edward Lhuyd.

Istori an Yeth[chanjya | chanjya an bennfenten]

Arwodh dhiwyethek yn Pennsans

Yth esa trigoryon Vreten Veur ow kewsel yeth keltek kyns termyn Iulius Caesar. An Romanyon a asas an enys yn 410, hag an Sowson a drevesigas yn Pow Sows. Kas Dyrham yn 577 a dhiberthas an Vrythonyon yntra "Brythonyon an Worlewin" (an Gembroyon) ha "Brythonyon an Dehow" (an Gernowyon).

Yn 936 y tryghas luyow Athelstan (an myghtern sows) bro Kernow hag apoyntya Dowr Tamer avel an amal ynter tus Dewnans ha'n Gernowyon. Yma nebes skrifennow Kernowek Koth ow tydhya a'n oos ma, yn arbennek an Vocabularium Cornicum.

An Pla Meur a hedhas Breten Veur yn 1349. Yth esa kemmys ankow na dhaskavas niver a Gernowegoryon nevra hwath. Y'n degbledhenyow ow tos, y skrifas hwelow chyf a lien Kernowek Kres – an Ordinalia ha Beunans Meriasek – yn Kollji Glasneth (sodhva a epskobeth katholik Karesk). Mes yth esa an yeth hwath ow kelli hy hys. Kaws a Rebellyans an Lyver Pysadow yn 1549 o enebi an lyvrow pysadow protestant nowyth, skrifys yn sowsnek yn unnik.

Kernowek Diwedhes a dhisplegyas yn 17ves kansblydhen yn kevrangow Pennwydh ha Kerrier. Sempelheansow gramasek hag omgerdh fonologiek o gnasow arbennek an oos ma. Yth esa an skoler brythonek Edward Lhuyd yn Kernow ow studhya an yeth y'n furv dhiwedhes ma yn 1700. Unn a'n diwettha Kernowegoryon aga mammyeth o Dolly Pentreath a Borthynys; hi a veu marow yn 1777.

A-dhia 1904, nebes aktivedhyon a omgemmeras kaskyrgh rag dyski, devnydhya ha dasvywa an yeth yn Dasserhyans Kernowek. Yn 1986, an omsav Kernowek a wodhevis fols yn tri bagas; mes ny lehas an niver a studhyoryon an yeth. Wosa kansblydhen a vywder tavosel, an yeth a gavas hy haswon gans Senedh an Rywvaneth Unys avel taves ranndiryel Gernow yn 2002 yn-dann an Chartour Europek rag Yethow Ranndiryel po Bian.

Studhyans[chanjya | chanjya an bennfenten]

Gwelewgh Studhyansow Kernowek rag rol a lyvrow gramasek, gerlyvrow, h.e.

Y'n 17ves kansblydhen, William Scawen (1601-1689) o onan a'n kynsa tus a vynna kuntelles lavarow ha remenans an yeth Kernowek. Nebes termyn wosa henna, y tisplegyas skol antikwaris Pennwydh a-dro dhe John Keigwin, an teylu Boson, William Borlase, h.e. An skoler kembrek Edward Lhuyd (onan a'n fondyers a studhyow Keltek) a obera warbarth gans eseli an bagas ma. Kansblydhen wosa henna ogatti, William Pryce (1725?-1790) a berhennogas hwithransow Kernowek Lhuyd ha'ga dyllo avel Archaeologia Cornu-Britannica (1790). Rowedh meur esa dhe'n lyver ma y'n bledhenyow a-varr a studhyansow Kernowek, kyns skoloryon dhe wodhvos bos Lhuyd an awtour chyf.

Attendya an taves Kernowek a wrug moy ha moy a akademedhyon y'n 19ves kansblydhen. Edwin Norris (1795-1872) a dhyllas an Ordinale yn 1859 (The Ancient Cornish Drama), warbarth gans treylyans Sowsnek ha gramasek Kernowek. Whitley Stokes (1830-1909), den laha a Iwerdhon, o den a boos yn studhyansow Keltek; dyllansow Gwreans an Bys ha Beunans Meriasek ev a wrug warbarth gans gerva a 2000 ger. An skoler bretonek Joseph Loth (1847-1934) a studhya Bretonek ha Kembrek warbarth gans Kernowek. Ev a dhylla lies erthygel a-dro dhe'n yeth Kernewek yn Revue Celtique. Henry Jenner, kynsa hembrenkyas an dasserhyans, a avowys Loth ha Stokes avel ragresegedhyon a res dhodho. Llawlyfr Cernyweg Canol o gramasek Kernowek Kres gans Henry Lewis hag esa dhe les dhe A.S.D. Smith ha Kembregoryon erel. Revd Robert Williams a skrifas Lexicon Cornu-Britannicum (gerva) yn 1865, ha Dr Frederick W.P. Jago unn gerlyver Sowsnek-Kernowek yn 1885.

Gramasek ha gerva Kernowek o materow alhwedhel sertan rag gedyoryon an Dasserhyans: Jenner, Hal Wyn, Mordon, Caradar, h.e. Yma Ray Edwards, Oliver Padell, Nicholas Williams, Richard Gendall ha Ken George ow pesya aga hwithransow bys an dedhyow ma. A-der an Dasserhyans, kevrohow notadow dhe studhyansow an yeth Kernowek a wrug Paula Neuss, Brian Murdoch, Lauren Toorians, hag erel.

Fonologieth[chanjya | chanjya an bennfenten]

Yma lies tybyans a-dro dhe fonologieth Kernowek a'n eyl oos ha'n aral, ha nyns eus unnveredh war lies poynt posek. Yn-mysk an skoloryon ow studhya an maters ma lemmyn, y tegodh notya Nicholas Williams, Ken George, Charles Penglase, Richard Gendall hag Ifan Wmffre.

War-lergh Ken George, fonologieth Kernowek a-dro dhe dermyn Bywnans Meryasek a via moy po lyha yndella:

Kesonennow
p b   t d   k g (kʷ gʷ)  
      tʃ dʒ    
f v θ ð s (z) ʃ x (ʍ) h
m   n      
    r l j w  
Bogalennow
i(:) y(:)   u(:)
ɪ(:)   o: ɤ
ε(:) œ(:)   ɔ(:)
  a(:)
iw ɪw εw aw ɔw
εj aj ɔj

Notyewgh George dhe brederi bos /kʷ, gʷ, ʍ/ bagasow kesonennow: /k+w, g+w, h+w/.

Ny grys Nicholas Williams bos dyffrans ynter /o/ hag /ɔ/ yn Kernowek Kres, naneyl ynter /i/ hag /ɪ/. Hwath pella, Mordon ha skoodhoryon Kernewek Unys a-lemmyn na grysa bos dyffrans ynter /œ/ hag /y/ yn Kernowek Kres.

Yma Iwan Wmffre ow terivas bos fonologieth Kernewek Diwedhes yndellma:

Kesonennow
p b   t d   k g (kʷ gʷ)  
      tʃ dʒ    
f v θ ð s z ʃ ʒ (ħ) (ʍ) h
m   n      
    r l j w  
Bogalennow
i(:)   u(:)
ε(:) ə ɔ(:)
  a(:)  
iw εw ɔw aw
əj (oj)

Notyewgh Wmffre dhe brederi bos /kʷ, gʷ/ bagasow a gesonennow: /k+w, g+w/, mes /ʍ/ kesonen hy honan. Nyns yw ev sertan yw po nag yw /z/ dihaval yn fonologek dhe /s/, /ʒ/ dhe /dʒ/, po /ħ/ dhe /h/.

Gramasek[chanjya | chanjya an bennfenten]

Kernowek a'n jeves lies poynt gramasek hevel dhe yethow Brythonek ha Keltek erel – rewlyans selvenek a lavarow VSO, treylyansow, kesyewa rag-geryow, h.e.

Gradh treylyans
1a
gwreydhyel
2a
medhel
3a
hwithys
4a
kales
5es
kemmysk
p b f    
b v   p f
m v     f
t d th    
d dh   t t
ch j      
k g h    
g   k h
gw, go w(o)   kw, ko hw(o)

An Dasserhyans[chanjya | chanjya an bennfenten]

Erthygel leun a vanylyon: Dasserhyans Kernowek

Dedhyow alhwedh a dhasserhyans an yeth:

Kampollansow[chanjya | chanjya an bennfenten]

Yethow keltek
canol
Brythonek- (P-Keltek) Godhelek- (Q-Keltek)
canol canol canol canol canol canol
Bretonek · Kernowek · Kembrek | Wordhonek · Manowek · Albanek
canol
Gwelewgh ynwedh: Yeth · Kelt · Broyow keltek
Flag of Cornwall.svg Porth Kernow – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe Gernow.
Tango Globe of Letters.svg Porth Yethow – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe yethow.