Dowr

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Jump to navigation Jump to search
Ice water vapor.jpg
H2O 2D labelled.svg
Ensampel a'n re ma a sew kesstoff kymyk Edit this on Wikidata
Klass dihydrogen chalcogenide, oksid Edit this on Wikidata
Liw/yow glaswer, gwyrdh, gorm, glaswer, heb liw, gwynn, heb liw, liw dowr Edit this on Wikidata
Furvell gymyk H₂o edit this on wikidata
Rann a boos, hidrolysans Edit this on Wikidata
Synsys ynno/i oksyjen, hidrojen Edit this on Wikidata
Commons page Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia


Kesstoff kymyk diliw anvlasus yw Dowr, pur aswonys dhe dhen avel rann a’n ayrgylgh ha hidrosfer. Kemmyn yw dres an efanvos. Essensek yw dhe bub tra byw. Y furvel gymyk yw H2O, hemm yw ev a gomprehend dew atom a hidrojen hag unn a oksyjen.

Dowr a worher 71% a enep an nor, an brassa rann yn morow ha keunvorow. Kevys yw dowr ynwedh avel rewivaow ha lennow rew, avel dowr dor, hag y’n ayrgylgh avel komolennow ha glaw. Dowr a way ynter kreunow y’n Tro Dowroniethel. Dowr ynwedh a way a-dro dhe vorow drefen mortidys ha morfrosow.

Posek yw dowr yn erbysieth an bys. 70% a’n dowr usys gans den a dhe ammeth. Posek yw pyskessa dhe lies tre avel pennfenten boos. Treusporthys yw rann veur a wara an bys yn skathow. Usys yw dowr, rew hag ethen dhe yeynhe ha tommhe, yn diwysyans ha treven. Posek yw rag argerdhow diwysyansek avel teudher. Essensek yw yn lies sport ha didhanedh, kepar ha neuvya, mordardha, golya, sedha, pyskessa, skia ha skesya.

Poynt teudhi (po poynt rewi) dowr yw 0°C ha’y boynt bryjyon yw 100°C.

An Tro Dowroniethel[golegi | pennfenten]

An tro hidrologel
An Tro Dowroniethel

An tro dowroniethel, po an tro dowr, yw deskrivans a wayans dowr ynter an ayrgylgh ha war hag yn-dann enep an nor. An re ma yw an chyf argerdhow:

  • der ethennans, dowr a dhe’n ayrgylgh dhyworth enep an tir po mor. Plansow a worr yn mes dowr dre’n argerdh treusanellans.
  • ethen dowr a way gans an gwynsow, ha treylya dhe gomolennow gans gluthyans.
  • kodhans a dhehwel dowr dhe enep an nor arta avel glaw, ergh po keser.

Delyow plansow a yll lettya glaw rag hedhes an enep a-dhistowgh dre kontrawaytyans. Dowr a yll resek dhe’n enep awosa yn-nans garrow plansow, po devera a-dhistowgh dhe’n nor.

An gweres a wari rann bosek ynwedh. Dowr a a-ji dhe’n gweres yn lent (omsidhlans). Tamm a dhowr dor a yn town dhe’n garrek avel downsidhlans, ha tamm anodho a dre’n gweres dhe’n avon avel res goles. Pan wrello nivel dowr dor drehedhes an enep, dowr a wra resek dresto, argerdh henwys res treustir.

Dowrdresen tewydh[golegi | pennfenten]

Wosa hager-awel, y fydh an brassa rann a godhans glaw ow resek yn-nans ledrow tro’ha kanel an gover po avon, tamm anodho avel res treustir ha tamm avel res goles. Patron res treustir ha res goles a furv dowrdresen tewydh. Dowrdresen a dhiskwedh chanjyow yn nivel diskargans dowr y’n avon. Musurys yw hemm yn ‘kumeks’ (metrow kubek an eylen). Patron dowrdresen a greg war niver a elvennow:

  • myns an kreungylgh.
  • mars yw ledrow an kreungylgh serth.
  • hin an ranndir (myns an glawas, ha tempredh ughel a wra kawsya meur a ethennans).
  • py bar a garrek gweli eus y’n kreungylgh (kerrygi dewanus, andewanus po tellek).
  • py bar a blansow usi ow tevi y’n kreungylgh (koswigow po gwelstiryow, po tir difeyth).
  • py bar a dhyghtyans dowrgylgh den a wra devnydh anodho (tennas dowr rag diwysyans ha treven, drehevel argeow hag erel).
  • mar wra den drehevel meur a dylleryow andewanus, rag ensampel fordhow tarmac, tohow legh ha drehevyansow po parkow kerri kestevyn.

Tirfurvow avon[golegi | pennfenten]

Pan wra dowr drehedhes enep an nor avel glaw po ergh, yma nerthedh dhodho. Usys yw rann an nerthedh dhe fetha rutyans y’n kanel. An remenant a dreusperth godhes yn-nans an avon, ow chanjya shap an tir. Yma settow erel a dirfurvow a-hys an arvor hag yn ranndirow rewlivek.

Furvow byw dowrek[golegi | pennfenten]

Yma dowrow an bys leun a furvow byw. Bewnans a furvyas y’n kynsa prys yn dowr, nans yw ogas dhe 4 bilvil a vledhynnyow, ha trigys yw puskes ynno oll aga bewnans. Bronnviles a yll triga yn dowr ynwedh, kepar ha morviles ha morhoghes. Diwelvennoges kepar ha kwilkynnyow a spen rann a’ga thermyn y’n dowr ha rann y’n ayr. Kemmyn yw ydhyn bos ogas dhe dhowr, kepar ha pennow gwynn ha heyji. Plansow kepar ha gommon a dyv yn dowr mor ha korel a yll furvya kribow meur. Unn ensampel yw Bar-krib Meur Ostrali.

Effeythyow war dus[golegi | pennfenten]

Hwarheans a dhallathas ogas dhe dhowr yn Mesopotamia, Ejyp, Rom ha’n Avon Indus. Lemmyn yma lies cita meur ryb avonow po an arvor dre reson kenwerth.

Tus a wra dyghtya dowr dh’y wul salow dhe eva, dell yw usys dre geworra klorin. Y’n gwettha prys, yma ogas dhe 660 milvil a dus y’n bys heb dowr salow dhe eva. Yma teknologieth arnowydh ow kweres glanhe dowr stronk. Diwysyans, ammeth ha treven a re lies tra dhe dhowr, ha'y dhefolya. An re ma a gomprehend dowr dhyworth balweyth, nitradow dhyworth parkow ha karthyon dhyworth treven.

Usys yw dowr dhe wul tredan ynwedh. Arge an Tri Kownans yn China yw an dredanva dhowrdredanek moyha y’n bys.

Arge an Tri Kownans
Magnify-clip.png
Arge an Tri Kownans

Dowr y’n Efanvos[golegi | pennfenten]

Askorrys yw dowr y’n efanvos avel is-askor furvyans ster. Diskudhys veu dowr yn golow kwasar 12 bilvil bledhen-wolow dhwyorth an Norvys. Prov yw hemma bos dowr y’n Efanvos rag an brassa rann y vosva. Yma meur a dhowr yn-dann enep loryow Europa hag Enceladus, tylleryow possybyl dhe gavos bewnans.

Gold piece.png An erthygel ma yw onan a'n 1,000 erthygel posekka war Wikipedia.