Nitrojen

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Jump to navigation Jump to search
Liquidnitrogen.jpg
N-TableImage.svg
Ensampel a Elven gymyk Edit this on Wikidata
Klass dialkan diatomek, dialkan Edit this on Wikidata
Dydhyas diskudhans 1772 Edit this on Wikidata
Niver atomekEdit this on Wikidata
Aray an elektrons 1s² 2s² 2p³, [He] 2s² 2p³ Edit this on Wikidata
ElektronegedhegedhEdit this on Wikidata
Studh oksidyans −3, −2, −1, 1, 2, 3, 4, 5 Edit this on Wikidata
Rann a period 2, bagas 15 Edit this on Wikidata
Commons page Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia

Elven gymyk yw nitrojen, niver 7 y'n Vosen Beriodek. Y furvell gymyk yw N. An hanow a dheu dhyworth an geryow Greka nitron ha genes, ow styrya furvya solpyter. Aswonnys o nitrojen avel choke-damp yn Sowsnek y'n dalleth. Hanow ammonya, an gass NH3, a dheu dhyworth duw Ejyp koth, Ammon, awos bos ammoniom klorid (sal ammoniac, po holan Ammon) kevys yn ogas dhe'y dempel.

Gass nitrojen yw 78% a ayr. Essensek yw dhe vewnans. Rann a DNA ha lower a volekulennow posek bewoniethel yw, avel hemoglobin ha trenkennow amino. Nyns yw nitrojen gwenonek, mes pur wenonek yw nebes kestoffow nitrojen, avel nitrojen dioksid (NO2), hidrojen cyanid (HCN), hag ammonya (NH3).

Usys yw nitrojen linyel dhe rewi goos ha gul leuvvedhegneth kryogenik.

Polter gonn yw kemyskans a lowbren (karbon), sulfur ha solpyter (potassiom nitrat). Diskudhys veu nitroglycerin yn 1846. Y'n gwettha prys, ansad o. Ena, diskudhys veu dynamit gans Alfred Nobel yn 1867 orth y sugna war kieselguhr. Diskudhys veu an tressa kesstoff tardhadow a nitrojen, TNT, yn 1863.

Enysyes veu nitrojen rag an kynsa prys gans Daniel Rutherford (1749-1819) yn Karedin yn 1772. Askorrys yw 45 milvil tunnas a nitrojen dhyworth an ayr pub bledhen dre dhistyllans rannrivek (fractional distillation). Usys yw yn teyr fordh:

[1] avel ayrgylgh difysk (inert), hemm yw dhe synsi oksijen dhyworth daffar ha kesstoffow, rag ensampel avalow a wra synsi yn yeynell diw vledhen yn ayrgylgh heb oksigen.

[2] dhe yeynhe, poynt bryjyon nitrojen yw -196°C.

[3] avel pennfenten dhe'n diwysyans kymyk, yma kansow a gesstoffow hag a dhalleth avel gass nitrojen, ha gorfenna avel boos, chiow, dillas, kerri ha medhegneth. Diwysyans a wra devnydhya an argerdh Haber dhe dreylya nitrojen dhe ammonya orth y dommhe gans katalydh yn-dann waskedh. Fritz Haber a waynyas an Pewas Nobel rag Kymyk yn 1918 awos an diskudhyans ma.

Poos atomek nitrojen yw 14.01, y boynt teudhi yw -210°C ha'n poynt bryjyon yw -196°C. Y dhosedh yw 1.25gramm an liter. Gass diliw, anvlasus didhasoberek yw.

Mirva[golegi | pennfenten]