Kleves

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Jump to navigation Jump to search
Gabriel von Max Die ekstatische Jungfrau Katharina Emmerich.jpg
Klass kudyn yeghes Edit this on Wikidata
Konter a yeghes Edit this on Wikidata
Acheson Disease causative agent edit this on wikidata
Commons page Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia
Hwithra perthyer yn aneller tank

Kleves po studh medhegel yw studh anyagh may hwer neppyth drog dhe'n korf denel po brys. Klevesow a yll kawsya payn, rannow a'n korf dhe lettya oberi an fordh ewn, po mernans. An ger kleves treweythyow a gomprehend:

  • rannow a'n korf bos shyndys,
  • lettys yw re a allasow an korf,
  • kudynnow po syndromow medhegel,
  • klevesansow gans korrorganedhow kepar ha bakteria po virusys,
  • omgleves anyagh, kepar ha godhevel payn po omglewes tomm (gelwys arwodhow),
  • shapys anusadow a rannow korf.

Skilys[golegi | pennfenten]

Y hyllir lies tra kawsya kleves. Treweythyow bakteria a dheu a ji a'n korf dre voos, dhowr po ayr. Y hyllir nebonan bos klevesys gans maynoryon kepar ha bakteria, virysys po fongow. Ynwedh, kawsys yw kleves dre voos drog po koth a gomprehend bakteria hag erel. Treweythyow an bakteria a askor kymygennow po gwenennyow a gaws an kleves.

Onan a'n skilys moyha kemmyn a gleves yw yeghesweyth drog ha fowt a dhowr glan. Re glevesow merwel kepar ha malaria yn ranndiryow trovannel an bys yw lesys gans moskito. Enevales a leskleves yw henwys vektors. Yma lies vektow, ow komprehendya bulhornes, torak ha hwann.

Genys yw re gans klevesow genynnek. An re ma yw klevesow drefen kamm po treylyans yn DNA an person. Ensampel a dreylyans yn DNA yw kanker. Bewa po oberi yn kerghynnedh anyagh ynwedh a yll kawsya klevesow. Klevesow yw moy kemmyn yn hen dus.

Dyghtyansow[golegi | pennfenten]

Gweresys yw re glevesow gans medhegnethow. Yn fenowgh gwellhes yw klevesans gans gorthviotigow, mes defens gans an bakteria yw kudyn usi owth ynkressya. Gweresys yw re glevesow gans leuvvedhegneth, mes ny yllir gweres pub kleves gans medhegneth po leuvvedhegneth. Res yw dyghtya re glevesow dres bewnans oll, hemm yw, klevesow chronek (ow turya rag hir) yns i. Ensampel a gleves chronek yw kleves melys. Y hyllir dyghtya arwodhyow kleves melys mes ny yllir bos delivrys dhywortho. Tus a dhyght klevesow dell yw usys yw gelwys medhogyon.

Lestans[golegi | pennfenten]

Prevys yw pobel rag nebes klevesow hag yw kemmyn po pur dhrog ha na dhiskwedh arwodhow hogen. Mars yw kevys an klevesow ma a-varr, y hyllir aga dyghtya kyn i dhe gawsya kudynnow. Ensampel via previ benen rag kanker an konna brys (cervix) gans prov. Mars yw an kanker diskudhys a-varr, y hyllir y yaghhe. Mars yw kevys diwettha, mernans yw an sewyans dell yw usys.

Ensampel aral yw immunheans. An tybyans yw dhe wul an korf parys rag kleves. An korf a'n jeves y dhefens y honan erbynn klevsow henwys an kevreyth immun. Gnas arbennek an kevreyth immun yw y allos dhe berthi kov klevesow. Mars yw person klav ha yaghhe, an kevreyth immun a wra stoff henwys gorthkorfow a omladh an kleves mar dheu arta dhe'n person.

An gorthkorf yw komparek dhe unn kleves yn unnik. Ensampel yw an brygh rudh kawsys gans virus. Furv klor a'n virus yw res dhe'n person (flogh dell yw usys) nag o klav gans an brygh rugh bythkweth. Hemm a gaws an kevreyth immun dhe askorra gorthkorfow er y bynn. Mar hwra an keth person kestava an keth virus y'n termyn a dheu, kevreyth immun an person a vynn perthi kov hag omladh an virus.

Rag difresyans dhe vos dhe les:

  • Res yw diskudha ha lettya an kleves a-varr.
  • An kleves a dal bod kemmyn po es y aswon.
  • Y tal dhe’n prov rag an kleves bos es, oberi pup kentel heb pystiga tus.
  • An kowethas yw adhyskys ha gallos aswon an arwodhow moyha kemmyn rag nebes klevesow.
  • Y tal dhe’n dyghtyans rag an kleves bos saw hag es y gavos.

Epidemionieth[golegi | pennfenten]

Epidemionieth yw an studhyans a skilys klevesow. Nebes klevesow yw moy kemmyn rag pobel gans gnasow kemmyn, avel devedhyansow doroniethel po socyologiethek hevelep, boos po kenedhlogeth. Heb hwithrans epidemionethel da, nebes klevesow a yll bos kales dhe dhiskudha ha henwel. Possybyl yw dhe gemyska dew gleves. Ytho epidemionieth yw pur bosek rag konvedhes fatel yllir agan gwitha erbynn virusys, gwenonnow ha bakteria.

An person aswonys avel tas epidemionieth yw Archibald Leman Cochrane CBE (12 Genver 1909 – 18 Metheven 1988). Genys veu gans porfyria, kleves genynnek. Ev a wrug hwithrans a-dro dh’y deylu rag konvedhes dhyworth py skorren y teuth.

Rol a glevesow gans henwyn Kernewek[golegi | pennfenten]

Hanow Sowsnek Hanow Kernewek Skila
Epilepsy Epilepsi Anwodhevys
Cerebral palsy Palsi a’n ympynnyon Damach dhe’n ympynnyon
Goitre Hwedh lonk Fowt a thyroksin
Beriberi Beriberi Fowt a vitamyn B2
Scurvy Kragh Fowt a vitamyn C
Rickets Legh Fowt a vitamyn D
Diabetes Kleves melyn Fowt askorrans insulin y'n pankreas
Smallpox Brygh Virus (Diwreydhys)
Chickenpox Brygh yar Virus
Measles Brygh rudh Virus
German measles Brygh Almayn (rubella) Virus
Scarlet fever Kleves kogh Bakteriom
Mumps Penn sagh Virus
Whooping cough Pes garm Bakteriom
Anthrax Anthraks Bakteriom
Shingles Eresas Virus
Thrush Kann Fong
Tetanus Genbalsi Bakteriom
Syphilis Pockys Frynk Bakteriom
Gonorrhoea Hasliv Bakteriom
Polio Palsi fleghes Virus
Leprosy Klavor Bakteriom
Porphyria Porfyria Genynnek
Covid 19 Kurungylgh 19 Virus
Cold (Coryza) Anwos Virus
Pneumonia Niwmonia Virus
Pleurisy Kennen skevens Virus
Influenza Flou Virus
Diphtheria Diftheria Bakteriom
Typhoid Tarthen vrith Bakteriom
Hepatitis Hepatitis Virus
AIDS Syndrom Immunodifyk Akwirys Virus
Malaria Malaria Teurogen (parasite)
Bubonic plague Pla bubonek Bakteriom
Yellow fever Tarthen velyn Virus drefen brath moskito
Acne Kuriegi Genynnek
Heart disease Kleves an golon Bewedh
Schizophrenia Skitsofrenia Genynnek?
Gold piece.png An erthygel-ma ew onen a'n 100 erthygel moyha posek war Wikipedya.