Henry Jenner
| Henry Jenner | |
|---|---|
 | |
| Genys |
8 Est 1848  Kernow |
| Mernans |
8 Me 1934 Heyl |
| Kenedhlogeth |
Ruvaneth Unys, Kernow |
| Galwesigeth |
lyveryas, treylyer, hendhyskonydh, treylyer an Bibel |
| Soodh |
Bardh Meur |
| Arvether | |
| Tas |
Henry Lascelles Jenner |
| Pries |
Kitty Lee Jenner |
| Neskerens |
Herbert Jenner-Fust |
| Pewasow |
Kesvroder Kowethas Hendraouryon |
| Eseleth |
Kowethas Hendraouryon Loundres, Goursez Vreizh, Gorsedh Kernow |
Henry Jenner (8ves Est 1848-8ves Me 1934) o hembrenkyas kernewek a dhasserghyans an yeth Kernewek a-varr, skolheyk a yethow keltek ha gweythresydh a-barth gonisogeth Kernow. Gwas Myghal yw y hanow bardhek.
Ev a veu genys yn Sen Kolom Veur. Maw an kottha o ev a Henry Lascelles Jenner a Gint, pronter, ha Mary Isobel Finlayson. Y das-gwynn o Herbert Jenner Fust.[1] Jenner a veu adhyskys yn Kollji Sen mary yn Harlow, Essex, yntra 1858 ha 1865.
Wosa 1869, ev a'n jevo soodh avel skrifwas yn Asran Provep an Lys Ughel ha, wosa diw vledhen, henwys veu gans an Primas yn Kergent rag soodh yn Asran Hen Dhornskrifow an Gwithti Bretennek. Jenner a bresentyas skrifen dhe'n Kowethas Filoloji a-dro dhe'n tavas Manowek yn 1874. Yn 1904 ev a waynyas y gaskyrgh rag Kernow dhe junya An Guntelles Keltek.
Ev a fondyas Kowethas Kernow Goth Porthia yn 1920 gans Mordon, Robert Morton Nance, ha kesfondyer o ev a Orsedh Kernow yn 1928.[2]
Ober gans Kernewek
[golegi | pennfenten]Y vern a-varr yn Kernewek yw menegys yn erthygel gans Nance henwys "Cornish Beginnings" (KW: Dallethow Kernewek):
Pan o Jenner maw byghan yn Sen Kolom Veur, tyller y enesigeth, ev a glewas orth an voos keskows ynter y das ha gwester hag a sordyas dhodho ha dri, heb mar, splander dh'y dhewlagas may fia aswonys gans den vyth a wrug derivas neppyth orto. Yth esens i ow kewsel a yeth Kernewek. Y'n kynsa aswa y'ga hows ev a worras y wovyn... 'Mes eus dhe wir yeth Kernewek?' ha wosa bos surhes dell veu dhe'n lyha kyns, ev a leveris 'Ytho Kernow ov vy—henn yw ow huni vy!'[3]
Yn 1873, Jenner a bresentyas paper henwys The Cornish Language orth an Kowethas Filoloji yn Loundres ow korfenna gans:
Hemm yw, ytho, oll a yll bos kevys y'n eur ma ow tochya Kernewek. My re wrug moy y'n fordh a gompilya es dinythi tra vyth, awos bos an desten skwithys yn ta gans skriforyon erel; ha marnas neb lyver nowydh dhe omdhiskwedhes, nyns eus meur a daklow posek dhe vos gwrys.[4]
Yn despit dhe henna, Jenner a dhegemeras lyther a-dhyworth W. S. Lach-Szyrma, parson a Lulyn ha skolheyk keltek. I a wrug vysytya tus henavek ow kul notennow war an brewyon a Gernewek.[5] Y'n vledhen a dheu ev a redyas paper aral ow tochya Kernewek yn Baya an Garrek.
Yn 1876, ostys gans Kowethas Hendhyskonieth Breten Veur, Kuntelles Kernow a veu synsys yn Bosvena, le may hwrug Jenner arethya war baper ow tochya istori ha lien "an hen yeth Kernewek" selys war an pyth a drovis ev an vledhen esa passys. Gras re beu res gans Lach-Szyrma, ow leverel "bos hwath tus koth a alsa nivera bys yn ugens yn Kernewek. An hen gour trovys gans [Jenner] dhe wodhvos an brassa rann a'n taves koth re verwis a-nowydh." An kuntelles a brofyas displegya kowethas dhe guntel an brewyon a Gernewek.[5]
Yn 1877, hag ev owth oberi y'n Gwithti Bretennek, ev a dhiskudhas dew ha dew ugens linen a wari kresosel skrifys yn Kernewek a-dro dhe 1450, aswonnys avel Darn an Chartour. Ev a erviras avonsya bern yn Kernewek yn-mes a akademya, yn-mysk pobel Kernow aga honan. Ynwedh ev a restras gonis arbennik dhe gofhe Dolly Pentreath ha penn kansbloodh hy mernans.[5]
Yth esa dasserghyans keltek y'n RU yn 1901 hag yth esa Jenner rann a vagas (ledys gans L. C. R. Duncombe-Jewell) rag fondya an Cowethas Kelto-Kernuak (CKK) herwydh patron Gorsedh Kembra. Y vedras o solempnya an gonisogeth ha yeth Kernow hag avonsya war-tu ha dasserghyans leun a Gernewek.[5] Ev a dheuth ha bos onan a dri islewydh an kowethas.
Y hwrug Jenner lies kevren gans omsav bretonek keltek y'n bledhynnyow. Yn 1903, y hwrug ev areth yn Kernewek rag an Union Regionaliste Bretonne yn Lesneven, Breten Vyghan. Testen an areth o prag y talvia dhe Gernow bos aswonnys avel kenedhel keltek. A-wosa ev a leveris "My a assayas an arbrov a areth Kernewek war Vretonegoryon adhyskys. I a gonvedhas ogas ha puptra anodho".[4] Brassa rann an woslowysi a wrug ragleva rag skoodhya y vynnas. Y'n keth vledhen, Jenner eth ha bos bardh a Orsedh Breten Vyghan orth an dolmen Kerroch yn Plouneur-Trez, ow kemeres an hanow Gwaz Mikael.
Handbook of the Cornish Language
[golegi | pennfenten]Ev a skrifas Handbook of the Cornish Language yn 1904, "dre vras rag pobel a genedlogeth kernewek a vynn kavos nebes godhvos a'ga hen yeth ha, martesen, hy hewsel hogen". Hemm o dalleth yn sevur a dhasserghyans an yeth. Y feu y wersyon a Gernewek selys war furv an yeth usys yn Kernow West y'n 18ves kansvledhen. Yth esa gramasek y'n lyver keffrys hag istori an yeth. Y'n raglavar yth esa y vardhonek Dhô'm Gwrêg Gernûak. Jenner a leveris: "Ny veu bythkweth termyn pan nag esa person yn Kernow heb godhvos a Gernewek". Diwettha y'n keth bledhen, Jenner eth dhe'n Kuntelles Pangeltek yn Karnarvon rag ombrofya a-barth Kernow oll dhe vos esel an kuntelles.[5] Degemerys veu. Ynwedh, Robert Morton Nance a dhallathas studhya Kernewek a lyver Jenner.
Jenner a skrifas gwersyon Kernewek a'n solempnyansow usys yn Gorsedh Kembra yn 1907, mes yn gwettha prys nyns esa Kernewegoryon lowr orth an prys dhe fondya Gorsedh rag Kernow a alsa aga usya.[5]
Yn 1909, Jenner ha Nance a vetyas yn Aberfala. I a dheuth ha bos kowetha ha spena an nessa degvledhen ow hwithra Kernewek ha kuntel temmyn Kernewek hengovek. An re ma a veu dyllys yn kevres a skrifennow lennys orth Fondyans Riel Kernow ha Kowethas Lieskreft Riel Kernow. Hag ev ow kul profyans orth an Fondyans Riel dhe'n 9ves Kevardhu rag gul studhyans systemek a Gernewek dhe dreylya henwyn tyller, Jenner a leveris:
Martesen yth yw an yeth kewsys marow, mes hy tharosvan a drobel y annedh koth hwath. Kows tus an West yw leun anodho, ha ny yll den vyth kewsel a-dro dhe'n pow ha'y anedhysi gans manylyon topografek heb usya rychedh a eryow Kernewek.[4]
Yn 1916 ev a dreylyas It's a Long Way to Tipperary dhe Gernewek y'n Daily Mirror. Ev a dreylyas ynwedh John 5:1-14 yn 1917, hag yw yn Kernewek war fosow entrans Poll Bethesda yn Jerusalem, gans an titel: "Awell san Jowan, an pempes cabydul, gwersy un dhe beswarthek treylys yn Kernewek gans Henry Jenner." Lies kan ha bardhonek a veu treylys gans Jenner a Sowsnek dhe Gernewek hag ynwedh ev a skrifas sonnets y'n yeth, kepar ha Gwaynten yn Kernow hag An Pempthack Pell.
Kernow Goth ha Gorsedh Kernow
[golegi | pennfenten]
Jenner ha Nance a fondyas an kynsa Kowethas Kernow Goth yn Porthia yn 1920, gans Jenner avel an lewydh, gans an lavar "Cuntelleugh an Brewyon us Gesys na vo Kellys Travyth". Erbynn 1924, yth esa lowr a gowethasow rag Keffrysyans, gans Jenner avel y lewydh ha Nance avel kovadher.
1928 a welas Jenner enorys avel bardh Gorsedh Kembra yn-dann dreylyans Kernewek, Gwas Myghal, a'y hanow bardhek Bretonek. An keth bledhen, dhe'n 21ves Gwynngala, an kynsa Gorsedh Kernow a veu synsys yn Dons Meyn Bosskawen. Y feu dewdhek bardh enorys.
Yn 1930, Jenner ha'y wreg Kitty eth dhe'n kynsa Kuntelles Arthurek Keswlasek yn Truru, le may hwrussons i, gans skolheygyon erel kepar Dominica Legge hag Eugène Vinaver, hwithra henhwedlow Arthur.[6]
Yn 1932, An Guntelles Keltek a vetyas yn Kernow rag an kynsa tro, yn Truru, gans Jenner avel y lewydh. I a glewas arethyow yn Kernewek a eth bardh ha gwari Nance An Balores a veu gwrythys. Jenner a bysis a wul dhe Gernewek bos testen dewisel yn skolyow yn Kernow, mes ny veu meur a vri ros dhe henna gans an awtoritys.
An vledhen na, dhe'n 31a Kevardhu, an Western Morning News a dhellos areth gans Jenner ow tochya gwlaskerensa Kernow le may hwrug ev skrifa "Bedheugh Bynytha Kernewek". Bagas a yonkers kernewek hag o byw y'n bys politek a junyas warbarth dhe fondya an kynsa movyans kenedhlek politek rag Kernow, Tyr ha Tavas, owth usya lavar Jenner avel motto dhe awedhya senedh an RU.
Yn termyn may hwre meur a dus tybi bos Kernewek marow, Jenner a leveris:
An acheson may talvia dhe Gernow dyski Kernewek, arwodh war-ves ha heglew a'y genedhlogeth diblans, yw amovyansek a-der bos hewul y'n lyha, ha mar pe puptra amovyansek emskemunys anodho, ny via an bys tyller mar hegar dell yw.[7]
Kemynro
[golegi | pennfenten]Ev a gevros erthyglow yn kever devosow a'n lyturji Katholik orth an Goniador Katholik.[8]
Yn 2010, Michael Everson a dhellos dyllans nowydh henwys Henry Jenner's Handbook of the Cornish Language, gans treusskrifansow arnowydh IPA ynno. An lyver a syns ynno ynwedh tri assay skrifys gans Jenner deg warn ugens bledhen kyns an dyllans yn 1904, keffrys ha niver a gartennow Nadelik ha Bledhen Nowydh danvenys gans Jenner gans prydydhieth derowel anodho yn Kernewek ha Sowsnek.[9]
Bewnans Personel
[golegi | pennfenten]Jenner a wodhya lies yeth, yn apert Sowsnek ha Kernewek, mes ynwedh Bretonek, Skottek ha Godhalek. Karer ilow o ev. Ev a leveris ev dhe redya romans pub dydh. Yn 1919 ev a veu res gradh Mestronieth Art der enor gans Pennskol Kembra, hag yn 1920 gans Pennskol Bangor.
Ev a dhemedhis gans an awtour Katharine Lee Rawlings, aswonys avel Kitty, yn 1877.[10] Bewskrif a Henry ha Kitty, gans meur a gedhlow yn kever an kettesten may hwrug aga ober apperya ynno, a veu dyllys yn 2004 gans Derek R. Williams.[11] Yth esa myrgh dhedha, Cecily Katharine Ysolt Jenner.
Wosa oberi rag an Gwithti Bretennek moy es 40 bledhen[1], yn 1909 yth omdennas Jenner ha Kitty dhe Heyl (an dre le may feu Kitty genys).[12] Yn mis Genver 1912 Jenner a veu etholys avel an Lyveryas a Lyverva Morrep, hag ev a besyas yndella bys yn 1927. Ynwedh ev o Lewydh a Fondyans Riel Kernow ha Kowethas Lieskreft Riel Kernow.[12]
Yn 1933 ev a veu degemerys yn Eglos Katholik Romanek.
Tori ha Jakobyas o Jenner. Ev ha'y wreg a skoodhyas an Order of the White Rose, kowethas a geskolonogyon Stewart re fondyas ev yn 1891.[13] Ynwedh ev a skoodhyas The Roaylist, jornal a veu byw a 1890 dhe 1905. Person a vri o ev y'n Dasserghyans Now-Jakobek a'n 1890ow.
Ev a verwis dhe'n 8ves Me 1934 hag ynkleudhys yw ev yn Eglos Sen Uni, Lannanta. Kyns merwel, ev a leveris: "Amkan dien ow bewnans re beu dhe dhyski dre dhaskows pobel Kernow gans sense aga Hernewekter."[12]
| Bleynyes gans: (kynsa y'n soodh) |
Bardh Meur 1928–1934 |
Holyes gans: Mordon |
Kevrennow yn-mes
[golegi | pennfenten]- Dew hwedhel berr skrifys gans Henry Jenner
- Gwiasva Gorseth Kernow a-dro dhodho
- Lyver a-dro dh'y vywnans, Henry and Katharine Jenner: A Celebration of Cornwall’s Culture, Language and Identity, pennskrifys gans Derek R. Williams (ISBN 1-903427-19-3)
- Awayl herwedh Sans Mark, peswar chapter treylys gans Jenner
Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.
 |
Porth Kernow – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe Gernow. |
- 1 2 "Obituary: Mr. Henry Jenner (transcription)". The Times. Riv 46750. London. 10 Me 1934. p. 19; col A. Daskevys 20 Kevardhu 2008.
- ↑ "Cornwall forever". Daskevys 15 Hedra 2019.
- ↑ page 368, Old Cornwall, Volume V, Number 9 published in 1958. [Treylys a Sowsnek]
- 1 2 3 Berresford Ellis, Peter (1974). The Cornish Language and Its Literature. Routledge. ISBN 978-0-7100792-8-2. [Treylys a Sowsnek]
- 1 2 3 4 5 6 Harris, Dee (2016). The Cornish History Notebook. Ors Sempel. ISBN 978-0-9930764-2-8. [Treylys a Sowsnek]
- ↑ "Society Archives – International Arthurian Society". www.internationalarthuriansociety.com. Kovadhys a'n huni derowel an 7ves Gortheren 2019. Daskevys 7ves Gortheren 2019.
- ↑ Rebuilding the Celtic languages By Diarmuid O'Néill (Page 222)
- ↑ Erthgylow 'the Celtic Rite' , 'Mozarabic Rite' , 'East Syrian Rite' , 'Ambrosian Liturgy and Rite' , 'the Gallican Rite' y'n Goniador Katholik.
- ↑ Jenner, Henry. 2010. Henry Jenner's Handbook of the Cornish Language. Golegys gans Michael Everson. Cathair na Mart: Evertype. ISBN 978-1-904808-37-4
- ↑ Ellis, P. B. (1974) The Cornish Language. London: Routledge; pp. 144, 223
- ↑ Williams, Derek R., editor. Skantlyn:Usurped. London: Francis Boutle. ISBN
- 1 2 3 Peter W. Thomas, "Jenner, Henry (1848–1934)", Oxford Dictionary of National Biography, gwersyon warlinen,, (gwelys 19ves Est 2007)
- ↑ Parsons, Robert F. J. (1986). The Role of Jacobitism in the Modern World. Royal Stuart Society.