Jump to content

Tuna

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
(Daskevarwodhys dhyworth Toun)
Tuna
Kemyskans a dunas (dhort an topp) tuna gwydn, tuna rudh, tuna labol, tuna askell velyn, tuna lagas meur
Klassans bewoniethek
Gwlaskor:
Fylum:
Klass:
Urdh:
Teylu:
Genera
  • Allothunnus: tunas moon
  • Auxis: tunas fregat
  • Euthynnus: tunas byghan
  • Katsuwonus: tunas labol
  • Thunnus: tunas gwir

Tuna (e'n FSS (C) touna po terweythyow toun) ew teylu a bysk dowr sall a long dhe'n trib Thunnini, isvagas a deylu an Scombridae (an brilly (FSS (C) brithili)). Ema an Thunnini ow comprehendya 15 ehen en 5 kinda. Ema aga myns ow varya en feur, dhort an tuna pellen (hes hirra: 50 cm po 1.6 troos-hes, poster: 1.8 kg po 4 poos) dhe'n tuna rudh (hes hirra: 4.6 m po 15 troos-hes, poster: 684 kg po 1,508 poos) a ell bewa bys dhe 50 bloodh.

Tunas a ell gwitha temperedh corf uhella ages an dowr a-dro dhodhans. Preydhyer gweythresek ha skav, ema dhe'n tuna corf stremlinys ha thew emesk an puskes scaffa e'n mor bras (derivys dell ell an tuna askel velyn, rag ensampel, neyja tothter bys dhe 75 km/our (47 m/our)). Kevys enjei en dowrow tobm, lebmath enjei peskechys en kenwerthel en efan avel pysk boos. Drefen gorpeskecha, nebes ehednow a dunas, pecara tuna askell las an dhyhow, ew peryllys.

An ger "tuna" a dheu dhort an ger Latin cres Thunnus (dhort an Hen Greka: θύννος, romanheys: thýnnos), en y dro dhort θύνω (thýnō), ow styrya "fistena".

Golinyans skorren (cladogram) tunas
Golinyans skorren (cladogram) tunas

Tacsonomieth

[golegi | pennfenten]

An trib Thunnini ew skorren hag a gomprehend 15 ehen en 5 kinda:

  • teylu Scombridae
    • trib Thunnini: tunas
      • kinda Allothunnus: tunas moon
      • kinda Auxis tunas fregat
      • kinda Euthynnus: tunas bian
      • kinda Katsuwonus: tunas labol
      • kinda Thunnus: tunas gwir
        • iskinda Thunnus (Thunnus): bagas askell las
        • iskinda Thunnus (Neothunnus): bagas askell velyn

Ehednow gwir

[golegi | pennfenten]
Thunnus - an bagas askell las
Kernwwek Sowsnek Hanow sciensek Hes hirra Poos moyha Oos moyha Skeusen Gre IUCN
Tuna gwydnAlbacore tunaT. alalunga1.4 m60.3 kg9-13 bloodhBern lyha
Tuna askell las an dhyhowSouthern bluefin tunaT. maccoyii2.45 m260 kg20-40 bloodhPeryllys
Tuna lagas meurBigeye tunaT. obesus2.5 m210 kg5 - 16 bloodhGoliadow
Tuna askell las an Mor CoselPacific bluefin tunaT. orientalis3 m450 kg15 - 26 bloodhOgas dhe wodrosys
Tuna rudhAtlantic bluefin tunaT. thynnus4.6 m684 kg35 - 50 bloodhBern lyha
Neothunnus - an bagas askell velyn
Tuna askell dhuBlackfin tunaT. atlanticus1.1 m22.4 kgBern lyha
Tuna lost hirLongtail tunaT. tonggol1.45 m35.9 kg18 bloodhNag eus kedhlow
Tuna askell velynYellowfin tunaT. albacares2.4 m200 kg5 -9 bloodhBern lyha

Ehednow erel

[golegi | pennfenten]
Tunas erel
Kernowek Sowsnek Hanow sciensek Hes hirra Poos moyha Oos moyha Skeusen Gre IUCN
Tuna moonSlender tunaAllothunnus fallai1.05 m13.7 kgBern lyha
Tuna pellenBullet tunaAuxis rochei0.5 m1.8 kg5 bloodhbern lyha
Tuna fregatFrigate tunaAuxis thazard 0.65 m1.7 kg5 bloodhBern lyha
Tuna brithelMackerel tunaEuthynnus affinis1 m13.6 kg6 bloodhBern lyha
Tuna bianLittle tunnyEuthynnus alletteratus1.2 m16.5 kg10 bloodhBern lyha
Tuna labol duBlack skipjack tunaEuthynnus lineatus0.84 m11.8 kgBern lyha
Tuna labolSkipjack tunaKatsuwonus pelamis1.1 m34.5 kg6-12 bloodhBern lyha

Peskecha

[golegi | pennfenten]

Dihaval dhe'n brassa niver a buskes, hag uji dhodhans kig gwydn, liw keher tuna ew gwynnrudh po rudh. An keher a gebmer an liw dhort myoglobin, molekulen kelmi-oksyjen, ascorrys gen tunas en mynsow fest moy ages puskes erel. Drefen bos an goos mar rych en oksyjen, tunas a ell reeei moy a nerthedh dh'aga heher ha neyja uskissa.

Pysk a bris ew tuna en kenwerthek. Ema an Fondyans Sostenadewder Boos Mor Kesgwlasek (International Seafood Sustainability Foundation) ow kwitha derivansow manylys war studh stockys ollvesek tunas. Herwydh an ISSF, an ehednow posekka rag peskecha ew tuna askell velyn, tuna lagas meur, tuna rudh, tuna gwydn ha tuna labol.

An cachyans ollvesek a janjyas dhort 300,000 tonnas an vledhen woja Second Gwerryans an Bes dhe 1 milvil tonnas erbydn 1960, ha moy ages 4 milvil tonnas erbydn hedhyw. Ema dhe bris tuna yskydnys en feur drefen an fowt a stockys. Moy ha moy a dunas ew gwithys avel puskes cowel en pyskvaow en Ostrali, an Mor Cres ha Japan.

En venowgh ema tunas ow neyja gen pyffyers ha perderys ew dell wra hebma gweres aga omwitha rag morvleydhes.

Perderys ew yn kebmyn bos kig tuna tabm denti. Erbydn lebmyn, treghow kig tuna ew comprehendys en saladys ha sandys rastellys gen keginoryon gorwaswonnys an pellwolok. En venowgh, dyghtys ew tuna kriv en sandys japanek pecara sushi po sashimi. Meur a dounas ew cavasys en olewow po hyli.

Ma an erthygel ma usya an Furv Scrifys Savonek (gen furvow tradycyonal) a-barth Kernowek diwedhes.