Fosforos

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Jump to navigation Jump to search
Phosphor.JPG
P-TableImage.svg
Ensampel a'n re ma a sew Elven gymyk Edit this on Wikidata
Klass polyatomic nonmetals, nonmetal Edit this on Wikidata
Dydhyas diskudhans 1669 Edit this on Wikidata
Niver atomek 15 Edit this on Wikidata
Aray an elektrons 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p³, [Ne] 3s² 3p³ Edit this on Wikidata
Elektronegedhegedh 2.19 Edit this on Wikidata
Studh oksidyans −3, −2, −1, 1, 2, 3, 4, 5 Edit this on Wikidata
Darn a period 3, group 15 Edit this on Wikidata
Commons page Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Elven gymyk yw fosforos, niver 15 y'n Vosen Beriodek. Y furvell gymyk yw P. An hanow a dheu dhyworth an ger Greka phosphoros, ow styrya 'karyer golow'. Phosphoros o hanow an planet Gwener po Borlowen yn grek ynwedh.

Pur wenonek ha flammadow yw furv moyha aswonnys fosforos, h.y. fosforos gwynn, le ages 100mg a alsa kawsya mernans. An elven a eksist avel fosfat (PO43-) yn naturel. Pur bosek yw fosforos rag tevyans ha displegyans y'n korf. Essensek yw dhe bub kell byw. Rann yw a DNA, ha kalsiom fosfad yw rann posek a eskern. Avel gwenon, fosforos a wra omsettya war an avi.

Enyshes veu fosforos gans Henning Brandt yn Hamburg yn 1669. Usys o yn Breselyow an Norvys rag pellennow tanek, tanbellennow tan ha grenadow mog. Wosa seythen a omsettyansow ayr yn mis Gortheren 1943, 25,000 a danbellennow 14kg a fosforos a dhistruis an cita Hamburg. Bagas aral a gesstoffow dhe usya fosforos yw maynoryon nervow avel tabun, sarin ha VX.

Yma lies furv a vonow fosforos. An chyf moon yw apatit, kevys yn Russi, an Stays Unys, Morokk, Tunisi, Togo ha Nauru. Askorrys veu 261 milvil tunnas a fosfat yn 2016. Usys yw dhe wul trenken fosforik, hag ena godeylyow. Usys yw gans diwysyans dhe wul devnydhyow gorthtan, gorthpryfyow ha ladhoryon hwen. Keworrys yw ev dhe lisiwyow.

Poos atomek fosforos yw 30.97, y boynt teudhi yw 44°C (fosforos gwynn), ha poynt bryjyon fosforos gwynn yw 280°c. Dosedh fosforos yw 1.8, 2.2. ha 2.7 kg an liter dhe fosforos gwynn, rudh ha du, y'n aray na. Dialkan yw fosforos, hag yma teyr furv, henwys gwynn, rudh ha du.

Mirva[chanjya | pennfenten]