Rol a vyghternedh an Piktyon

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Jump to navigation Jump to search

Selys yw an rol a vyghternedh an Piktyon war rolyow myghternedh an Kronikyl Piktek. Dornskrifow diwedhes yw an re ma, ha ny wrons rekordya dedhyasow reynys an myghternedh. Nyns eus akord leun ynter an rolyow ow tochya henwyn an myghternedh ha hirder aga reynys. Rann a’n rolyow yw mythoniethel, hag ytho nyns yw komprehendys omma.

Myghtern Causantín III po Constantine II
Men Aberlemno, ow tiskwedhes Batel Lynn Nechtan 685 KK, gwaynys gans Brude III

Myghternedh piktek[golegi | pennfenten]

Myghternedh piktek a rewlyas yn Alban north hag est. Yn 843 KK asleys veu an myghterneth piktek gans myghterneth Alban, kyn feu usys Piktyon ha Fortriu gans an bledhenlyvrow iwerdhonek rag hanter kansvledhen moy. Skrifys veu an rolyow myghternedh a-varr y’n 8ves kansvledhen, dre lycklod erbynn 724 KK.

Myghternedh mythoniethel yw restrys y’n Lebor Bretnach avel hwedhel a dhalleth an bobel Cruithne. An rol a dhalleth gans Cruithne map Cing, "tas an Piktyon". Hwedhel 'Kronikyl an Piktyon' ena a rester peswar rol a henwyn:

  • An kynsa yw rol a vebyon Cruithne.
  • An nessa yw rol a vyghternedh a-varr heb kedhlow erel marnas dedhyasow.
  • An tressa yw rol aral a vyghternedh a-varr heb hwedhlow po dedhyasow, pubonan gans dew hanow a dhalleth gans "Brude". Possybyl yw dell veu usys "Brude" vel titel rag "myghtern" dhyworth pennfenten aral, kammdybys avel hanow awosa gans an skrifer.
  • An peswora yw rol a vyghternedh diwettha. An kynsa veu kampollys yn pennfenten anserghek yw Galam Cennalath.

Henwyn[golegi | pennfenten]

Kales yw kavos orgraf kesson. Cinioch, Ciniod ha Cináed oll yw furvow a’n hanow sowsnekkhes arnowydh Kenneth. Piktek "uu", treweythyow skrifys avel "w", yw kesson ha Albanek "f", mayth yw Uuredach an Albanek Feredach ha Uurguist an Albanek Fergus, po martesen Forgus.

Myghternedh an Piktyon[golegi | pennfenten]

Liwyow a dhiskwedh bagasow a vyghternedh prederys dhe vos y’n keth teylu.

Myghternedh a-varr[golegi | pennfenten]

Reyn Rewlyas Henwyn erel<ref>Henwyn erel yw res pan vo dyffrans meur. Teylu Kampollow
311-341 Vipoig Reynys 30 bledhen
341–345 Canutulachama Reynys 4 bledhen
345–347 Uradech Reynys 2 vledhen
347–387 Gartnait II Reynys 40 bledhen
387–412 Talorc mac Achiuir Reynys 25 bledhen
412–452 Drest I Drest mab Erp Yn y reyn, Sen Patrick a dheuth dhe Iwerdhon; "ev a relyas kans bledhen hag omladh kans batel"
452–456 Talorc I Talorc mab Aniel Reynys 2 po 4 bledhen
456–480 Nechtan I Nechtan mab Uuirp (po Erip), Nechtan Veur, Nechtan Celcamoth Martesen broder Drest map Erp Fals, dell hevel, yw an hwedhel ev dhe selya an managhti yn Abernethy, Perth ha Kinross. Hanow hevelep yw kevys war an ven Lunnasting, h.y. nehhtton(s), martesen "gwas Nehtonn"
480–510 Drest II Drest Gurthinmoch (po Gocinecht) Reynys 30 bledhen
510–522 Galan Galan Erilich po Galany
522–530 Drest III Drest mab Uudrost (po Hudrossig)
522–531 Drest IV Drest mab Girom (po Gurum)
531–537 Gartnait I Garthnac mab Girom, Ganat mab Gigurum
537–538 Cailtram Cailtram mab Girom, Kelturan mab Gigurum Broder Gartnait
538–549 Talorc II Talorc mab Murtolic, Tolorg mab Mordeleg
549–550 Drest V Drest map Manath, Drest mab Munait

Myghtern istorek a-varr[golegi | pennfenten]

An kynsa myghtern a dhiskwedhas yn moy hag unn pennfenten a-varr yw Bridei mab Maelchon, ha myghternedh dhyworth an 6ves kansvledhen diwedhes a vo prederysistorek drefen aga mernansow dhe vos dyllys yn pennfentenyow iwerdhonek.

Reyn Rewlyas Henwyn erel Teylu Kampollow
550–555 Galam Galam Cennalath Mernans "Cennalaph, myghtern an Piktyon" yw rekordys. Martesen ev a rewylyas warbarth ha Bridei mab Maelchon
554–584 Bridei I Bridei mab Maelchon
Brude mab Melcho
Dyllys yw y vernans ha gwriansow erel. Henwys yw yn “Bewnans Sen Columba” gans Adomnán a Iona. Ev yw an kynsa myghtern piktek dhe vos moy hag hanow yn rol.
584–595 Gartnait II Gartnait mab Domelch, Gernard mab Dompneth
595–616 Nechtan II Nechtan mab wynn Uerb
Nechtan mab Cano
Y reyn yw desedhys yn termyn Pab Boniface IV
616–631 Cinioch Cinioch mab Lutrin
Kinet mab Luthren
631–635 Gartnait III Gartnait mab Uuid mab Gwid mab Peithon?
635–641 Bridei II Bridei mab Uuid mab Fochle mab Gwid mab Peithon?
641–653 Talorc III Talorc mab Uuid po mab Foth mab Gwid mab Peithon?
653–657 Talorgan I Talorgan mabf Eanfrith mab Eanfrith a Bernicia
657–663 Gartnait IV Gartnait mab Donnel mab Dúngal
663–672 Drest VI Drest mab Donnel mab Dúngal

Myghternedh istorek diwedhes[golegi | pennfenten]

Reyn Rewlyas Henwyn erel Teylu Kampollow
672–693 Bridei III Bridei mab Bili mab Beli I a Alt Clut, mab Nechtan II a’n Piktyon Breseli orth an Albanyon 683. Ev a vethas Ecgfrith a Northumbria yn Batel Dun Nechtain yn 685.
693–697 Taran Taran mab Ainftech Yn possybyl broder Bridei ha Nechtan mac Der-Ilei
697–706 Bridei IV Bridei mab Der-Ilei Broder Nechtan, Cenél Comgaill Mab Der-Ilei, pennseviges piktek, ha Dargart mac Finnguine, esel Cenél Comgaill a Dál Riata; restrys avel mewghyer an Cáin Adomnáin
706–724 Nechtan III Nechtan mab Der-Ilei Broder Bridei, Cenél Comgaill Ev a adoptyas dedhya romanek an Pask c. 712, fondyer a vri a eglosyow ha managhtiow
724–726 Drest VII Drust Martesen hanter broder Nechtan ha Bridei a Cenél nGabrain a Atholl Ev a sewyas Nechtan, ha’y garghara yn 726, asleys an vledhen na gans Alpín
726–728 Alpín I Alpin mac Echach Martesen dhyworth Cenél nGabráin Dre lycklod kes-rewlyas gans Drest. Ynwedh myghtern Dal Riata, AT726.4 "Dungal veu removys dhyworth rewl,ha removys veu Drust dhyworth rewl an Piktyon, hag Elphin a rewl ragtans."
728–729 Nechtan III Nechtan mab Der-Ilei, nessa rewl Cenél Comgaill Kampollys yw Óengus dhe vetha eskar Nechtan yn 729,ha Nechtan a besyas yn y rewl bys dhe 732.
729–761 Óengus I Onuist mab Vurguist Enorys avel neskar gans an Eóganachta
736–750 Talorcan II Talorcan mab Fergus Broder Óengus Ladhys yn batel erbynn Brythonyon Alt Clut
761–763 Bridei V Bridei mab Fergus Broder Onuist Myghtern Fortriu
763–775 Ciniod I Ciniod mab Uuredach, Cinadhon Treweythyow prederys dhe vos mab wynn Selbach mac Ferchair, hag ytho dhyworth Cenél Loairn Ev a ros harbereth dhe (kyns) myghtern Alhred a Northumbria
775–778 Alpín II a’n Piktyon / Alpín II Alpin mab Uuroid Mernans derivys avel Eilpín, myghtern an Saksonyon, mes kemerys henna avel kammgemeryans
778–782 Talorc II Talorc mab Drest Mernans derivys yn bledhenlyvrow Ulstes
782–783 Drest VII] Drest mab Talorgan Mab Talorgan po Talorgan, broder Óengus
783–785 Talorc III Talorgan mabf Onuist, ynwedh Dub Tholarg Mab Óengus
785–789 Conall mac Taidg Conall mab Tarla (po Tadg) Martesen myghtern yn Dál Riata
789–820 Caustantín mac Fergusa Caustantín mab Fergus Mab wynn Onuist po martesen Fergus mac Echdach Y vab Domnall mac Caustantín o myghtern Dál Riata
820–834 Óengus II Óengus mab Fergus Broder Caustantín
834–837 Drest IX Drest mab Caustantín Mab Caustantín
834–837 Talorc IV Talorcan mab Wthoil
837–839 Uen a’n Piktyon po Eógan Eógan mab Óengus Mab Óengus, y vroder o Nechtan ha Finguine. Ladhys veu yn 839 warbarth ha'y vroder Bran yn batel erbynn an Vikings; deg bledhyn a vresel a sewyas

Myghternedh an Piktyon 839–848[golegi | pennfenten]

Wosa mernansow Eógan ha Bran, y feu niver veur a gesstrivoryon rag myghterneth Pow an Piktyon.

Reyn Rewlyas Henwyn erel Teylu Kampollow
839–842 Uurad Uurad mab Bargoit Anwodhevys Reynys rag teyr bledhen, henwys war ven Drosten
842–843 Bridei VI Bridei mab Uurad Martesen mab an myghtern kyns Leverys dhe vos rewlys rag bledhen
843 Ciniod II Kenneth mab Ferath Martesen broder an myghtern kyns Leverys dhe vos rewlys rag bledhen yn nebes rolyow
843–845 Bridei VII Brudei son of Uuthoi Anwodhevys Leverys dhe vos rewlys rag diw vledhen yn nebes rolyow
845–848 Drest X Drest mab Uurad Avel mebyon Uurad kyns Leverys dhe vos rewlys teyr bledhen yn nebes rolyow
848–
13 February 858
Kenneth MacAlpin (Cináed) Ciniod mab Elphin Anwodhevys, mes y dhiyskynysi a’y wrug esel a’n Cenél nGabráin a Dál Riata

Myghternedh an Piktyon reknys avel Myghternedh Alban yn hengovek[golegi | pennfenten]

Kenneth I a Alban po Cináed mac Ailpín (Kenneth MacAlpin yn Sowsnek) a vethas an myghternedh erel, gans gwaynya a-dro dhe 845–848. Yn hengovek ev yw prederyd dhe vos an kynsa “Myghtern Alban” po “a Biktyon hag Albanyon".

Reyn Rewlyas Henwyn erel Teylu Kampollow
A verwis 13ves a vis Hwevrer 858 Kenneth I a Alban (Cináed) Ciniod mab Elphin Anwodhevys mes y dhiyskynnysi a’y wrug esel a’n Cenél nGabráin a Dál Riata
Merwis 862 Donald I a Alban (Domnall) Domnall mac Ailpín Broder Cináed
Merwis 877 Constantine I a Alban (Causantín) Causantín mac Cináeda Mab Cináed
Merwis 878 Áed Áed mac Cináeda Mab Cináed
Asleys 889 ? Eochaid Mab Rhun ap Arthgal ha mab wynn (der y vamm) a Cináed Junys ha Giric. (Ow kevranna myghteneth gans Giric) po rewlya avel myghtern Strathclyde
Asleys 889 ? Giric Giric mac Dúngail mab dhe vyrgh Cináed ? Junys gans Eochaid
Merwis 900 Donald II a Alban Domnall mac Causantín Mab Causantín mac Cináeda An diwettha dhe vos gelwys "myghtern an Piktyon"

Myghtern Alban[golegi | pennfenten]

Reyn Rewlyas Henwyn erel Teylu Kampollow
Omdennys 943, ha marow 952 Constantine II a Alban po Causantín Causantín mac Áeda Mab Áed mac Cináeda An kynsa myghtern a vyghterneth Alban.