Cherokee (yeth)

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Jump to navigation Jump to search
Arwodh diwyethek Cherokiek/Sowsnek.

Cherokee / Cherokiek (ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ, Tsalagi Gawonihisdi [dʒalaˈɡî ɡawónihisˈdî]) yw yeth Irokoiek peryllys an dus Jerokiek.[1] Yma a-dro dhe 12,000 Cherokiegor a dres 300,000 esel an kordh. Yth yw an unsel yeth Irokoiek dyghow hag yma lies dyffrans bras a'n yethow Irokoiek erel. Yeth lies stagans yw Cherokiek a dhevnydh system skrifa lytherennek sylabennow unnik.[2][3]

Rannyeth a Jerokiek a gowsir yn Oklahoma yw "peryllys yn tevri", an onan yn Karolina North yw "peryllys yn sevur" herwydh UNESCO.[4] An rannyeth isella, a gowsis war or Karolina Soth - Georgi, re beu marow a-dhia a-dro dhe 1900. Le ages 5% a fleghes Cherokiek yw megys yn tiwyethek yn Cherokiek ha Sowsnek.[5] Yma meur a restrennans a'n yeth awos hi dhe vos an yeth Amerikanek Genesik ynni y tyllas brassa rann a lien.[6] Dyllansow a gomprehend gerlyver ha gramasek Cherokiek ha lies dyllans an Testament Nowyth ha Psalmow an Bibel maga ta.[1] ᏣᎳᎩ ᏧᎴᎯᏌᏅᎯ / Tsalagi Tsulehisanvhi (an Feniks Cheorkiek) o an kensa paper nowodhow esa dyllys gans Amerikanoryon Enesik y'n Statys Unys hag an kensa dhe vos dyllys yn yeth Amerikanek genesik.[7][8] Niverow bras a Jerokiegoryon a bub oos yw trigys hwath y'n Or Qualla yn Cherokee, Karolina North hag yn lies pow a-berth y'n Genedhel Jerokiek yn Oklahoma.[9] Yma'n niverow a yowynkes neb a nowedh les y'n hengovyow, istori ha yeth a'ga hendasow owth ynkressya.[9]

Awos hy bos yeth lies stagans yma Cherokiek pur dhyffrans dhe Sowsnek ha dhe yethow Eyndo-Europek erel avel Frynkek po Spaynek hag y kynnik lies challenj dhe dhyskoryon devesik.[10] Unn ger yn Cherokiek a yll meneges tybyansow le may fia res devnydhya lies ger yn Sowsnek, ow komprehendya kettesten an lavar, desevow yn-kever an kowser, an gwrians hag objeta an gwrians. Komplegeth furvonieth an Cherokiek yw diskwedhes yn hwella yn verbow py usi a-dro dhe 75% a'n yeth, nyns esons saw 25% a'n Sowsnek y'n fordh aral.[10] Yma res dhe verbow Cherokiek komprehendya dhe'n lyha ragworrans rakhanwel, gwreydhen verbel, wosaworrans gwedhek, ha wosaworrans model.[11]

Lytherennek Sylabennow[chanjya | pennfenten]

Lytherennek Sylabennow an Cherokiek.

Pub onan a'n lytherennow a dhiskwedh unn sylaben, avel yn kana yn Nihonek. An kensa hwegh lytheren a dhelin sylabennow bogalennow unnik. Lytherennow rag sylabennow a jun kesonnennow ha bogalennow a hol. Y redir a-dhowrth kledh dhe dhyghow, topp dhe woles.

Gerva[chanjya | pennfenten]

Liwyow
Kernowek Cherokiek Treuslytherennans
du ᎬᎾᎨᎢ gvnagei
glas ᏌᎪᏂᎨᎢ sagonigei
gell ᎤᏬᏗᎨ uwodige
gwyrdh ᎢᏤᎢᏳᏍᏗ itseiyusdi
loos ᎤᏍᎪᎸ ᏌᎪᏂᎨ usgolv sagonige
owr ᏓᎶᏂᎨᎢ dalonigei
rudhvelyn ᎠᏌᎶᏂᎨ asalonige
rudhwynn ᎩᎦᎨᎢᏳᏍᏗ gigageiyusdi
rudhlas ᎩᎨᏍᏗ gigesdi
rudh ᎩᎦᎨ gigage
arghans ᎠᏕᎸ ᎤᏁᎬ adelv unegv
gwynn ᎤᏁᎦ unega
melyn ᏓᎶᏂᎨ dalonige
Dydhyow
Kernowek Cherokiek Treuslytherennans
Dydhyow an Seythen ᎯᎸᏍᎩᎢᎦ hilvsgiiga
Dy' Lun ᎤᎾᏙᏓᏉᏅᎯ unadodaquohnvhi
Dy' Meurth ᏔᎵᏁᎢᎦ talineiga
Dy' Mergher ᏦᎢᏁᎢᎦ tsoineiga
Dy' Yow ᏅᎩᏁᎢᎦ nvgineiga
Dy' Gwener ᏧᎾᎩᎶᏍᏗ junagilosdi
Dy' Sadorn ᎤᎾᏙᏓᏈᏕᎾ unadodaquidena
Dy' Sul ᎤᎾᏙᏓᏆᏍᎬ unadodaquasgv

Ensamplys[chanjya | pennfenten]

Enampel a Jerokiek skrifys[chanjya | pennfenten]

Cherokiek Kernowek Treuslytherennans
ᏂᎦᏓ ᎠᏂᏴᏫ ᏂᎨᎫᏓᎸᎾ ᎠᎴ Yma pub den dinythys rydh ha Nigada aniyvwi nigeguda'lvna ale
ᎤᏂᎶᏱ ᎤᎾᏕᎿ ᏚᏳᎧᏛ ᎨᏒᎢ. ᎨᏥᏁᎳ kehaval yn dynita ha reythyow. Ymons unihloyi unadehna duyukdv gesv'i. Gejinela
ᎤᎾᏓᏅᏖᏗ ᎠᎴ ᎤᏃᎵᏍᏗ kemmynnys gans acheson ha kowses unadanvtehdi ale unohlisdi
ᎠᎴ ᏌᏊ ᎨᏒ ᏧᏂᎸᏫᏍᏓᏁᏗ ᎠᎾᏟᏅᏢ ᎠᏓᏅᏙ ᎬᏗ. hag y talons dyghtya'n eyl y gila yn spyrys bredheredh. ale sagwu gesv junilvwisdanedi anahldinvdlv adanvdo gvhdi.

Devynnow[chanjya | pennfenten]

  1. 1.0 1.1 "Cherokee: A Language of the United States". Ethnologue. SIL International. 2013. Retrieved May 22, 2014.
  2. Montgomery-Anderson, Brad (June 2008). "Citing Verbs in Polysynthetic Languages: The Case of the Cherokee-English Dictionary". Southwest Journal of Linguistics. 27. Retrieved May 22, 2014.
  3. "Cherokee Syllabary". Omniglot. Retrieved May 22, 2014.
  4. "UNESCO Atlas of the World's Languages in danger". www.unesco.org. Retrieved 2017-12-17.
  5. Scancarelli, Janine; Hardy, Heather Kay (2005-01-01). Native Languages of the Southeastern United States. U of Nebraska Press. ISBN 0803242352.
  6. "Native Languages of the Americas: Cherokee (Tsalagi)". Native Languages of the Americas. Retrieved May 22, 2014.
  7. LeBeau, Patrik. Term Paper Resource Guide to American Indian History.Greenwoord. Westport, CT: 2009. p132.
  8. Woods, Thomas E. Exploring American History: Penn, William – Serra, Junípero Cavendish. Tarrytown, NY: 2008. p829.
  9. 9.0 9.1 Thompson, Irene (August 6, 2013). "Cherokee". aboutworldlanguages.com. Retrieved May 22, 2014.
  10. 10.0 10.1 "The Cherokee Nation & its Language" (PDF). University of Minnesota: Center for Advanced Research on Language Acquisition. 2008. Retrieved May 22, 2014.
  11. Thompson, Irene (August 6, 2013). "Cherokee". aboutworldlanguages.com. Retrieved May 22, 2014.