Upolu
 | Skrifys veu an Kernewek y'n folen ma gans Kerneweger anfreth. Mar kyllydh, gwra gwellhe an folen ma mar pleg (ha dilea an skantlyn ma pan vo ewnhes da). |
 | |
| Sort |
enys, enys loskvenydhyek  |
|---|---|
| Penncita |
Apia |
| Poblans |
143,418 |
| Parth termyn |
UTC+13:00 |
| Doronieth | |
| Rann a'n re a sew |
Samoan Islands |
| Konteth |
Samoa |
| Gwlas |
Samoa |
| Arenebedh |
1,125 km² |
| A-ugh an mor |
1,100 Meter |
| Ogas dhe |
Keynvor Hebask |
| Kesordnogyon |
13.9167°S 171.75°W |
| Hys |
75 kilometer |
 | |
Upolu yw enys yn Samoa, furvys gans loskvenydh skoos bras dres eghen neb a sev dhyworth an Keynvor Hebask y'n rann west. An enys yw 75 kilometrow hir ha 1125 kilometrow pedrek yn arenebedh, ytho an nessa brassa a'n enesow Samoek sidhlys orth arenebedh. Yma a-dro dhe 145,000 trigoryon, an moyha peblys yw a'n enesow Samoek. Upolu yw dhe'n soth-est a Sava'i, an "enys vras". Apia, an benncita, yw y'n kres a'n arvor kledh hag yma Ayrborth Keswlasek Faleolo dhe'n penn a'n west a'n enys. Ny tardhys bythkweth an loskvenydh dell yw rekordys, kynth yma dustuni a dri resow lava, ow tedhya dhe nans yw yntra nebes kansbledhynnyow ha milyow bledhynnyow.
Y'n skorr samoek a vythologieth Polinesiek, Upolu o an kynsa benyn war'n enys.
Istori
[golegi | pennfenten]Yn 1841, yth esa an Salv a Upolu hwarvedhyans dres an Eskerdh Tirhwithra an Statys Unys.
Y'n kansbledhen 19ves diwedhes, an skrifer albanek Robert Louis Stevenson a berghennas estat a 400 erwi y'n wig a Vailima yn Upolu. Ev a verwis ena yn 1894 hag ynkleudhyasys yw war'n penn a Venydh Vaea a-ugh dhe y estat. An estat o prenys yn 1900 rag bos an drigva sodhogel a'n governer almaynek a Samoa Almaynek. Pan vo diberthys an Almanyon, an Bretennegyon a berghenegas governans a'n enesow. I a sesyas an estat rag an keth devnydh. Wosa henna, an drigva o a'n menystrer Kiwi ha, wosa anserghogeth, rag an penn a stat samoek. Dres an eyl bresel an bys, an morlu SU a dhrehevis Selva Vorlu Upolu
Tsunami samoek 2009
[golegi | pennfenten]
An enys a Upolu o gweskys gans tsunami yn 06:48:11 termyn leel yn 29 mis Gwynngala 2009. Ugens gwigow war'n tu soth o distruys dell o derivys, ow komprehendya Lepā, an dre a'n pennmenyster samoek Tuilaʻepa Saʻilele Malielegaoi. Wosa henna yn Lepā, yth esa an eglos ha'n arwodh dynnargh hepken.
2024 sedhes HMNZS Manawanui
[golegi | pennfenten]Yn 5 mis Hedra 2024 an lester Morlu Riel Mordir Nowydh HMNZS Manawanui a dheuth erbynn an dor yn ogas a Siumu war'n arvor dyghow a Upolu. An Manawanui re bei ow sondya krib ogas hag o rosys yn tewedh. An sedhes a'n Manawanui a dhefolyas an mor y'n arenebedh na hag a wodorras an bewnans a'n dus yn ogas. Ny allons i pyskessa drefen fronansow a-dro dhe'n tyller. An governansow a Samoa ha Mordir Nowydh o kablys gans trevesigyon leel rag fowt a astiveryans ha keskolm gans kemenethow leel. Hemm a ledyas trevesigyon leel dhe hwilas gweres arghansek dhyworth an Ganaseth chinek yn Apia.
Yn 12 mis Genver 2025 an governans samoek a removas "parth-ragbreder" a-dro dhe'n skommow a HMNZS Manawanui wosa provow gans an Kowethyans Hwithrans Godhoniethek a Samoa. Byttegyns, yth esa hwath parth-difenans a 2km a-dro dhe'n lester.
Godhvewnans
[golegi | pennfenten]Yma kevnisen gewni samoek (Patu marplesi), eghen bur vyghan a gevnisen, war Upolu. An gevnisen yw an braster a dhyjyn astel war baper.
Portrayans yn gonisogeth
[golegi | pennfenten]Upolu o an tyller-fylmya rag an fylm 1953 Return to Paradise, owth omdhiskwedhes Gary Cooper. Ynwedh, an enys o an tyller-fylmya rag nebes kevresow a'n dowlen bellwolok Survivor.
Mirva
[golegi | pennfenten]
Arnow dhyworth Gwyns A-dro Evan yn 2012
USNS Richard E. Byrd yn porth lestri yn Upolu
Arvor dyghow a Upolu, an enys Nuʻutele a yll bos gwelys yn hirbel
.jpg)
