Skrifys veu an Kernewek y'n folen ma gans Kerneweger anfreth. Mar kyllydh, gwra gwellhe an folen ma mar pleg (ha dilea an skantlyn ma pan vo ewnhes da).
Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel byw, yn kosk, po difudhek.[5] Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n Holocin, nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir "byw".[5] An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.[2][6][7] Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a drenken loskvenek a gudh an Howl hag a woyeynha an torngylgh. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas gwavow loskvenydhyek, owth omsewya yn divotter gordhroglammek.[8]
Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war Wener[9] ha Meurth[10]. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha rewloskvenydhyow. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'[11]
Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an mengylgh an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen kestegyans y'n pall, hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).[12]
Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw liesgenynnyk gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ungenynnyk ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.[13]
Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)
Y'n keynow kres-keynvor, dew platys tektonek a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an kresten keynvorek tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans adyabatek hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl kresten geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya dor mor nowydh. Tardhellow dowrtesel yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha Rewenys.[14][3]
Parthow istennans yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys fluksteudh, dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl magma. Dell yw usys, an magma ma yw pur lusek awos an synsas silika ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes a woyeynha hag a solydha yn dowr down. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys gwaregow loskvenydhyek. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n Kylgh a Dan an Hebask, kepar ha'n Loskvenydhyow Kaskayd, an enesek Nihonek, ha'n enesow a'n est a Indonesi.[15][2]
Tylleryow tomm yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans ughrosow pall, godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An Enesow Hawaii yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n Playn Snake River, gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n tyller tomm Yellowstone a-lemmyn.[16][4] Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.[17]
Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk basaltys liv hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.[18][19] Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn awlakogen), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha lava alkali po karbonatitys. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n Fols Afrikanek a'n Est.Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.[20]
Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur (Fagradalsfjall), Rewenys, 2023
Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. kistven magma), toll rag alowa magma dhe serthi dres an gresten, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.[2][21]
An tybyans moyha kemmyn yw a venydh pigornek, ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans krommdohow lava yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag ughelgompesennow fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha lusu) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n tirfurv hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans Puʻu ʻŌʻō war Gīlauea yn Hawaii. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans Lynn Taupō yn Mordir Nowydh. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.[2][22][23]
Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend loskvenydhyow leys, kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha rewloskvenydhyow, dres oll war nebes loryow a Yow, Sadorn, ha Nevyon. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow tanek saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek.
Tardhell fols Laki yn Rewenys, an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.
Tardhellow fols loskvenydhyek yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may lava basaltek a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma ughelgompesen loskvenydhyek. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.[2][24]
Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr "skoos efan"
Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.[2] Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.[24]Olympus Mons, loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n system howlek.[25]
Krommdohow lava, henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel Rhyolit.[2] Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, Menydh Sen Helens yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, Menydh Lassen yw yndelna. Haval dhe loskvenydhyow gweliek, i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell.
Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An tardhans 1980 a Venydh S. Helens o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna.
Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a skoria ha pyroklastegyon (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn loskvenydhvaow ungenynnyk neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha maar ha kylghyow tuff.[26] Pigern regydh a yll furvya avel tardhellow tenewen war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. Parícutin yn Meksiko ha Sunset Crater yn Arisona yw ensamplys a bigern regydh. Yn Meksiko Nowydh, Caja del Rio yw loskvenydhva a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n system howlek ynwedh, war'n arenebow a Veurth ha'n Loor.[27][28][29][30]
Lusu gwrys gans an tardhansow hedardh a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a silika, ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a silika a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn Martinik yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga thefra anstroth yw devnydh rag laharys peryllus.[31] Darnow bras a defra yw henwys tanbellennow loskvenydhyek. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.[32]
Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.[33] Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma silikek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. Tuffys frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par basaltys liv.[34]
Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n Menegen Tardhek Loskvenydhyek yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a loskven ha lusu dyllys y'n ayrgylgh.
Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb mappans dororiethel prederus.[35] Ensamplys koth a gomprehend:
Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys lynnyn loskvenydhyek.[36][2]
Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth Holocin re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.[37][38] Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans dowrfonyow ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. Lava pluvek yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. Tardhellow dowrtesel yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war gemotroffyon ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po skathow kloos pumis.
Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow dorgrysek helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans keynvoroniethel yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a Vayotte.[39]
Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe kappys rew. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha palagonit. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, tuyas,[40] po (yn Rewenys) mobergs.[41] Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha Kolombi Bredennek. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth Butte Tuya, onan a'n tuyas yn ogas a'n Avon Tuya ha Kadon Tuya yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa tirfurv a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.[42] Yma an Park Rannvroek Menydhyow Tuya selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a Lynn Tuya ha dhe'n soth a'n Avon Jennings yn ogas a'n or gans an Tiredh Yukon.
Loskvenydhyow leys po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.[44][45] Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a Indonesi, war'n enys a Varatang, yn Balochistan hag yn Asi Gres.
Mogdell yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos dordhowr gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Mogdell ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.[46][2]
Geysers yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn Park Kenedhlek Yellowstone yn SU.[2][47]
An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a silika y'n magma. Magma gans meur a silika yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys.
Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:[51]
Tardhans a Litli-Hrútur (Fagradalsfjall) yn 2023Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (>63%) a silika, deskrifys yw an lava avel felsek. Lava felsek (dacit po ryolit) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.[52]Menydh Lassen yn Kaliforni yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.[53]
Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. Frosow pyroklastek (a ygnymbrit) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C[54] yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.[55] An Nans a Dheg Mil Ethennow yn Alaska, furvys gans an tardhans a Novarupta yn ogas a Gatmai yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.[56] Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n ayrgylgh an Nor avel koloven dardhans a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel tuff. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.[57]
Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.[58] Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans gwrysheans rannel a vagmaow moy mafek.[59] Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans silika.
Yma'n loskvenydh gweliek Stromboli yn Sisili ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw "Golowji a'n Kresvorek"
Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% silika, an lava yw a gomposyans kres po andesitek. Magmaow kres yw kevys yn loskvenydhyow gweliek.[60] Furvys yn kemmyn yns yn oryon keskeverek yntra platys tektonek, gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a berydotit mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth sel a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a silika. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans silika. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.[61] Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.[62]
Tardhans a Venydh Rinjani yn 1994, yn Lombok, IndonesiMars an lava teudhys a yssyns <52% ha >45% a silika, an lava yw henwys mafek (awos an kansrannow ughella a vagnesiom ha horn) po basaltek. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.[63]
Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a silika hag a askorr lava ughvafek. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel komatiit, yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an Proterozoek, pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.[64]
Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a Hawaii. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.[65]
Frosow lava moy silikek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow ryolitek a gonsyst dre vras a obsydyan.[66]
Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.[48][49]
Tefra ha klastogyon loskvenydhyek a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.[67]
Der argerdhow naturel, dres oll esknians, stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a gorfonieth vewoniethel, argerdh a'n par ma yw henwys "dewfolsans".[68] Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.[2] Bre Regydh, nas a Venydh Bird war Enys Ross, Antarktika, yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel Menydh Kaimon yn Kyūshū a-dhyghow yn Nihon, a deudh dhe vos andhewfolsys. Tour an Dyowl yn Wyoming yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys.
Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow Towlen Loskvenydhieth Ollvysel a'n Smithsonian Institution a dardhansow loskvenydhyek y'n Oos Holocin (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.[69][70]
Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys
Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.[71] Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an venegva dardhadewder loskvenydhyek (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:[72][73]
Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.[74] Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr tardhansow hedardh freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek.
Tipek yw tardhansow hawaiiek yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra fentynnyow lava leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an loskvenydhyow hawaiiek. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma.
Yma yn tardhansow stromboliek glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn melhwes gass. Aga askorras chif yw skoria. Henwys yns war-lergh Stromboli.
Yma yn tardhansow Volkanek glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh Vulkano. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder.
Yma yn tardhansow Peléek moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh Menydh Pelée.
Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, pumis, ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya kodh lusu. Ensamplys yw Menydh Mazama ha Yellowstone.
Yma yn tardhansow ethen an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw men teythyek an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys.
Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos dashwarfedhyans tardhans a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.[75] Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel ow tardha, byw, yn kosk, po difudhek, mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.[6]
An Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys a styr loskvenydh avel "ow tardha" byth pan weladow yw an estowl a vagma dhyworth neb tyller war'n loskvenydh, ow komprehendya magma gweladow yssynsys hwath a-berth y'n fosow a'n toll an penn.
Kyn nyns eus kesakordyans keswlasek yn-mysk loskvenydhonydhyon ow tochya fatel styrya loskvenydh byw, an ADSU a styr loskvenydh avel byw byth pan yma sinyoryon yn-dann dhor, kepar ha hesow dorgrys, hwythans dor, po le mayth yma nivellow ughel yn anusadow a garbon dioksid po sulfur dioksid.[76][77]
An ADSU a styr loskvenydh yn kosk dhe vos neb loskvenydh neb a dhiskwedh sinys vyth a ankres kepar ha hesow dorgrys, hwythans dor, po dyllansow gass dregynnus re vras, mes neb a dhiskwedh sinys a allos dhe vos byw arta.[77] Meur a loskvenydhyow yn kosk y'gas beu aga thardhansow diwettha nans yw neb deg milvil bledhen, mes yma hwath sinys a dardhans yn termyn a dheu.[78][79] Yn teknogel, neb loskvenydh yn kosk yw "byw" yn tororiethel.[5]
Yn erthygel ow justifia an dasklassans a Venydh Edgecumbe yn Alaska dhyworth "yn kosk" dhe "byw", loskvenydhonydhyon y'n Mirji Loskvenydh Alaska a leveris an term "yn kosk" yn kampol dhe loskvenydhyow re beu barnys dres an degvledhynnyow a-dhiwedhes hag "an term 'loskvenydh yn kosk' yw mar andhevnydhys hag anstyrys yn loskvenydhonieth arnowydh. Ytho ny yssyns an Godhoniador a Loskvenydhyow (2000) an term y'n gerlyvrynnow po menegva",[80] byttegyns an ADSU a dhevnydh an term yn ledan hwath.
Kyns yth esa loskvenydh tybys dhe vos difudhek mar nyns eus kovadhow skrifys a'y aktivita. Ollgemmynheans a'n par ma yw ankesson gans aspians ha studhyans downha, avel an tardhans anwaytys a'n loskvenydh Chaitén yn 2008.[81] Teknegow arnowydh rag golya aktivita loskvenydhyek ha gwellheansow y'n patronyow a'n elvennow neb a gaws tardhansow, re weresa an konvedhes a'n acheson rag loskvenydhyow ow kortos yn kosk rag termyn hir hag a dheu ha bos byw arta yn anwaytys. An galladewder rag tardhansow, hag aga gis, a greg dre vras war'n studh an kevreyth-gwitha magma a-woles dhe'n loskvenydh, an jynnweyth dardhans hag hy thermyn.[82] Rag ensampel, an loskvenydh Yellowstone y'n jeves spys diskwitha/daskarga a-dro dhe 700,000 bledhen, ha Toba a-dro dhe 380,000 bledhen.[83] Deskrifys o Vesuvius gans skriforyon romanek avel ow pos gorherys gans lowarthow ha gwinlannow kyns y dardhans anwaytys a 79 OK, neb a dhistruis an trevow a Herculaneum ha Pompeii.
Yndella, kales yw treweythyow gweles a-les loskvenydh difudhek ha loskvenydh yn kosk. Kosk hir yw konvedhys dhe iselhe warneth.[82]Pinatubo o loskvenydh anhewel, ankoth dhe'n brassa rann a dus y'n arenebedhow yn ogas, ha ny wolys y'n dalleth kyns y dardhans anwaytys ha gordhroglammek a 1991. Dew ensamplys erel a loskvenydhyow krysys yn termyn eus passys dhe vos difudhek, kyns ow talleth aktivita tardhek o an loskvenydh yn kosk hir Menydhyow Soufrière y'n enys Montserrat, krysys dhe vos difudhek bys yn aktivita nowedhys yn 1995 (ow tistrui an benncita Aberplymm) ha Menydh Fourpeaked yn Alaska, neb, kyns y dardhans yn mis Gwynngala 2006, ny dardhsa a-dhia gyns 8000 KOK. Ensampel aral yw an loskvenydh Taftan yn Iran. An loskvenydh ma o krysys yn hir dhe vos difudhek, y dardhans diwettha nans yw 710,000 bledhen. Byttegyns, yth esa ughelheans yn ogas a'y benn ow talleth yn mis Metheven 2023. Hemm a brof an loskvenydh o yn kosk.[84]
Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin yn Meksiko Nowydh, SUA
Loskvenydhyow difudhek yw an re na neb yw krysys gans godhonydhyon dhe vos diwirhaval dhe dardha arta dre reson nyns eus provians magma na fella. Ensamplys a loskvenydhyow difudhek yw meur a loskvenydhyow war'n gadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor y'n Keynvor Hebask (kynth yma nebes loskvenydhyow byw y'n penn a'n howldrevel), Hohentwiel yn Almayn, Shiprock ha Kapulin yn Meksiko Nowydh, loskvenydh Zuidwal y'n Iseldiryow, ha meur a loskvenydhyow yn Itali kepar ha Menydh Vulture. Yma Kastel Karedin yn Alban war loskvenydh difudhek, neb a furv Karrek an Kastel. Kales yw yn fenowgh determya mar tifudhek yn hwir yw loskvenydh. Dre reson kawdarns "gorloskvenydh" a yll kavos bewweythyow musurys yn milyonow a vledhynnyow, kawdarn neb a askorras tardhans vyth yn deg milvil bledhen a yll bos yn kosk yn-dar difudhek. Loskvenydh unnik yn loskvenydhva ungenynnyk a yll bos difudhek, mes ny styr hemma ny vydh loskvenydh nowydh ow tardha yn ogas gans gwarnyans vyth, dre reson yma provians magma y'n loskvenydhva.
An tri klassans kemmyn gerys-da a loskvenydhyow a yll bos sojetek ha nebes loskvenydhyow krysys dhe vos difudhek re dardhsa arta. Rag gweres lettya tus ow krysi yn fals nyns yns yn peryl pan ow triga war bo yn ogas a loskvenydh, powyow a recevas klassansow nowydh rag deskrifa an nivelyow ha kammow dyffrans a aktivita loskvenydhyek.[85] Nebes kevreythyow-gwarnya a dhevnydh niveryow po liwyow rag titla an kammow dyffrans. Kevreythyow erel a dhevnydh liwyow ha geryow. Yma nebes kevreythyow ow tevnydhya kesunyans a'n dhew.
An Ragdres Diassans Karbon Nor Down, ragdres a'n Mirji Karbon Down, a wol naw loskvenydh, dew a'n re na yw Loskvenydhyow Degvledhen. An fog a'n Ragdres Diassans Karbon Nor Down yw dhe dhevnydhya maynys Kevreyth Dielvennell Gass Liesrann rag musura komparrivow CO2/SO2 yn fyw rag an helerghyans a dhiassans ragdardhek a vagmaow ow sevel, ow kwellhe an dhargan a aktivita loskvenydhyek.[86]
Lusu tewlys dhe'n ebron gans tardhansow a yll bos argol rag ayrennow, dres oll jettys le mayth an perthyglow a yll bos teudhys gans an tempredh oberi ughel; ena an perthyglow teudhys a omlen orth lownyow an turbin ha dihevelebi aga furv, hemm a woderr oberyans an turbin. Hemm a yll kawsya kudynnow bras rag viajyans ayrel.
An tardhans 1815 a Venydh Tambora a wrug digomposteryow an hin ollvysel neb a dheuth ha bos aswonys avel an "Bledhen heb Hav" awos an effeyth war gewer Europek hag Amerikanek Gledh.[94] An gwav oor a 1740–41, neb a gawsyas gornown efan yn Europa a-gledh, a yll bos awos tardhans loskvenydhyek.[95]
Kyn tardhansow loskvenydhyek a wodros mynsek tus, aktivita yn termyn eus passys re wrug asnodhow erbysek posek. Tuff furvys dhyworth lusu loskvenydhyek yw karrek vleudh devnydhys rag drehevyans a-dhia istori pell.[96][97] An Romanyon a dhevnydhys tuff yn fenowgh, pals yw yn Itali, rag drehevyans.[98] An dus Rapa Nui a dhevnydhyas tuff rag gwruthyl an brassa rann a'n delowyow Moai yn Enys Bask.[99]
Lusu loskvenydhyek ha basalt tewedhys a askorr nebes a'n moyha feyth gweres a oll an bys. Rych yw yn methynnow kepar ha horn, magnesiom, potassiom, kalciom, ha fosforos.[100] Aktivita loskvenydhyek a le asnodhow moon talvosek.[100] Kowethys yw gans kevradhow ughel a fros tomm dhyworth pervedh an Nor. An re ma a yll bos devnydhys avel tredan dordesel.[100]
Tornyaseth kowethys gans loskvenydhyow yw diwysyans ollvysel.[101]
Meur a loskvenydhyow yn ogas a drevow denel yw golys yn hlewek rag provia gwarnyansow kyns tardhansow degynsywek. Ynwedh, konvedhes gwell arnowydh a loskvenydhonieth re omsewyas gorthebow gwell dhe aktivitys loskvenydhyek anwaytys. Ny yll loskvenydhonieth dargana an eur po dedhyas kewar a dardhansow pell, mes loskvenydhyow golys yn hwiw a yll bos darganys yn kewerder dhyworth euryow dhe dhedhyow kyns.[102] An diverseth a loskvenydhyow hag aga homplegeth a finweth darganow tardhans dhe vos selys war wirhavalieth ha dyghtyans argol. Hwath, y fydh nebes tardhansow heb gwarnyans dhe les. Yth esa ensamplys a hemma yn mis Meurth 2017: yth esa bagas touryst ow mires orth tardhans darganadow a Venydh Etna hag an lava a gestavas orth kreunyans ergh hag a dardhas yn-dann shyndya 10 tus.[101] Eghennow erel a dardhansow a vri yw aswonys dhe ri gwarnyansow dhe les a euryow dhe'n moyha.[81]
Godhonydhyon a verk argol, hag y elvennow socyal, dihaval orth teythiogyon hag an re na neb a wra assayans argol socyal a'ga farth, ytho an dhew alarmow fals parys dhe ania ha kabel war-dhelergh, pan vo hwarvos terosedhow, a wra pesya.[103]
Ytho yn meur a gasys, kyn tardhansow loskvenydhyek a gaws hwath distruyans bras, an koll a vewnans re beu iselhys yn arwedhek le mayth eus loskvenydhyow golys yn lowr. Yma'n gallos sawya-bewnans ma awos bos ragdresow-golya, gallosow brassa a sodhogyon leel rag gwakhe, ha teknologieth geskomunyans arnowydh kepar ha klapkodhow. Oberyansow a'n par ma a duedh dhe brovia termyn lowr rag tus dhe skeusi rag aga bewnans kyns tardhans. Ensampel a wakheans sewen a-dhiwedhes yw an gwakheans 1991 a Venydh Pinatubo. An gwakheans ma a sawyas 20,000 tus.[104] Y'n kas a Venydh Etna, yth esa daswel 2021 neb a gavas 77 mernansow awos tardhansow a-dhia 1536 mes vyth oll a-dhia 1987.[98]
Y kodh dhe vurjysi gans bernyow a-dro dhe aga diskudhans dhe argol a aktivita loskvenydhyek leel aswon an eghnnow ha kwalita a wolyans loskvenydhyek ha dyghtyansow gwarnyans poblek a wovernans leel yn aga arenebedhow.[105]
An loskvenydh Tvashtar a dardh stif 330 km a-ugh dhe'n arenep a Io, loor a Sadorn
Nyns eus loskvenydhyow bras war'n Loor ha nyns eus aktivita loskvenydhyek a-lemmyn, kynth yma dustuni ow profya koloven deudhys rannel hwath.[106] Byttegyns, yma meur a nasyow loskvenydhyek war'n loor kepar ha moryow[107] (an arenebedhow tewl gwelys war'n Loor), rilles,[108] ha krommdohow.[109]
Yma dhe'n planet Gwener arenebedh a 90% basalt, ow sinya yth esa loskvenydhieth ow shapya hy arenep. Yth esa hwarvos-dasarenebi nans yw a-dro dhe 500 milvil vledhynnyow,[110] an dustuni a henna yw an dosedh a vollys war'n arenep. Yma meur a frosow lava ha eghennow a loskvenydhieth neb a fyll war'n Nor ynwedh. Askrifys veu chanjyow yn ayrgylgh an planet hag aspiansow a lughes dhe dardhansow loskvenydhyek, mes nyns eus fastyans a'n bewder loskvenydhyek a Wener. Byttegyns, sondyans radar gans an davell Magellan a dhiskudhas dustuni rag aktivita loskvenydhyek a-dhiwedhes y'n ughella loskvenydh Maat Mons, y'n furv a frosow lusu yn ogas a'n topp ha war'n tenewen a-gledh.[111] Byttegyns, govynnys veu an styryans ma.[112]
Yma nebes loskvenydhyow difudhek yn Meurth, peswar a'n re na yw loskvenydhyow skoos brassa dres eghen es neb war'n Nor. I a gomprehend: Arsia Mons, Ascraeus Mons, Hecates Tholus, Olympus Mons, ha Pavonis Mons. Difudhek rag meur a vilvil vledhynnyow veu an loskvenydhyow ma,[113] mes an davell Europek Mars Express re gavas dustuni a aktivita loskvenydh moy a-dhiwedhes ynwedh.[113]
An loor a Sadorn henwys Io yw an moyha byw yn loskvenydhyek tra y'n Kevreyth an Howl awos an ynterwrians mortidek gans Sadorn. Gorherys yw yn loskvenydhyow neb a dardh sulfur, sulfur dioksid, ha karrek silikat, ha rag henna yma Io ow pos dasarenebys prest. Hy lava yw an tommha dres oll an Kevreyth an Howl, gans tempredhow dres 1,800 K (1,500 °C). Yn mis Hwevrer 2001, yth esa an brassa tardhansow sonskrifys yn Io.[114]Europa, byghanna a'n loryow Galilek Sadorn, a hevel dhe vos gans kevreyth loskvenydhyek byw, saw hy aktivita loskvenydhyek yw dowrek, neb a rew war'n arenep oor. An argerdh ma yw henwys rewloskvenydhieth, ha dell hevel yw an moyha kemmyn war loryow an planetow a-ves.[115]
Yn 1989, an davell Voyager 2 a aspias rewloskvenydhyow war Driton, loor a Nevyon, hag yn 2005 an davell Cassini–Huygens a skeusennas fentynnyow a berthyglow ow tardha dhyworth Enceladus, loor a Sadorn.[116][117] An stoff tardhys a yll bos komposys a dhowr, nitrojen linyek, ammoni, doust, po kesunyansow methan. Cassini–Huygens a gavas dustuni a rewloskvenydh methanek y'n loor a Sadorn, Titan, krysys dhe vos pennfenten a vri rag an methan kevys y'n ayrgylgh.[118] Yma martesen rewloskvenydhieth Quaoar, y'n Grugys Kuiper.
Yth esa studhyans yn 2010 a'n planet tramorCoRoT-7b, neb o helerghys gans treustremen yn 2009, ow profya tommheans mortidek dhyworth an steren ost pur nes dhe'n planet ha planetow yn ogas a yll dinythi aktivita loskvenydhyek haval dhe'n re na yn Io.[119]
Nyns yw loskvenydhyow lesrannys a-dreus dhe arenep an Nor yn leven, mes yth esa re byw devedhys erbynn gans tus a-varr yn istori, an dustuni rag henna yw olow troos a Hominina kevys yn lusu loskvenydhyek yn Afrika Est dedhys dhe vos dhyworth nans yw 3.66 milvil vledhynnyow.[120] An kowethyans a loskvenydhyow gans tan ha terosa yw kevys yn meur a hengovyow war anow hag yth esa styr kryjyek ha socyal kyns an kynsa kovadh skrifys a dybyansow a loskvenydhonieth. Ensamplys yw:
An hwedhlow y'n iswonisogethow Athabaskek a-dro dhe dus ow triga a-ji dhe venydhyow ha benyn neb a dhevnydh tan rag skeusi rag menydh.[121]
An divroans Pele dres an gadon enys Hawaiiek, gallos dhe dhistrui kosow, ha heweledhow a sorr an duw.[122]
An kowethyans yn lien gwerin Javanek a vyghtern trigys y'n loskvenydh Menydh Merapi ha myghternes trigys yn treth 50km dhe-ves war an pyth yw konvedhys a-lemmyn dhe vos fowt keskelmys gans an loskvenydh na.[123]
Meur a hendherivasow a askrif tardhansow loskvenydhyek dhe gawsys gornaturel, kepar hag an gwrians a dhuwow po hanter-duwow. An ensampel moyha a-varr a'n par ma yw duwes neolithek yn Çatalhöyük.[124] An duw Henrek Hephaestus hag tybyansow a'n isnor yw alinys dhe loskvenydhyow y'n wonisogeth na.[101]
Byttegyns, re erel a brofyas kawsys moy natural (mes ankewar hwath) rag aktivita loskvenydhyek. Y'n peswardhek kansbledhen KOK, Anaxagoras a brofyas tardhansow dhe vos kawsys gans gwyns meur.[125] Yn 65 OK, Seneka an Yowynkha a brofyas losk avel an kaws,[125] tybyans asvabys ynwedh gans an YesuitAthanasius Kircher (1620-1680), neb a welas tardhansow a Venydh Etna ha Stromboli, ena ev a vysytyas an bolla a Vesuvius hag a dhellas y wel an Nor yn Mundus Subterraneus gans tan kresel junys dhe meur a re erel, ow portraya loskvenydhyow avel eghen a glack sawder.[126] Edward Jorden, yn y ober ow tochya dowr ewonek, a jalenjyas an gwel ma; yn 1632 ev a brofyas "fermentation" sulfur avel pennfenten domm a-berth y'n Nor.[125] Steronydh Johannes Kepler (1571-1630) a grysas loskvenydhyow dhe vos pibennow rag dagrennow an Nor.[127][devyngwellres] Yn 1650, René Descartes a brofyas koloven an Nor o golowek hag, yn 1785, an oberow a Dhecartes hag erel o synthesys dhe vos dororieth gans James Hutton yn y skrifow ow tochya ynherdhyansow tanek a vagma.[125]Lazzaro Spallanzani re dhiskwedhsa yn 1794 tardhow ethen a yll kawsya tardhansow hedardh ha meur a dhororydhyon a synsas henna avel an kawys ollvysel a dardhansow hedard bys dhe'n tardhans 1886 a Venydh Tarawera neb a asas yn unn hwarvos dihavalheans a'n tardhansow kettermynyek freatomagmatek ha dowrdesel dhyworth tardhans hedardh sygh a dommen basalt.[128]Alfred Lacroix a dhrehevis war y gonvedhes aral gans y studhyansow a'n tardhans 1902 a Venydh Pelée,[125] hag yn 1928 an ober Arthur Holmes a dros war-barth an tybyansow a dhinythyans radyoweythresek a domder, kesweyth an pall Nor, teudhans rannel diwaskans a vagma, ha kestegyans magma.[125] Hemm a omsewyas wostiwedh dhe'n amyttyans a dektonieth plattys.[129]
↑Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). "1: What is a volcano?". What is a Volcano?. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.
↑Foulger, Gillian R. (2010). Plates vs. Plumes: A Geological Controversy. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.
↑Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). Principles of igneous and metamorphic petrology (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.
↑Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). Volcanoes: Global Perspectives. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.
↑Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. "Volcanoes-why and how ." Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.
↑Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). "Tuya". A dictionary of geology and earth sciences (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.
↑Volcanoes in human history: the far-reaching effects of major eruptions. Jelle Zeilinga de Boer, Donald Theodore Sanders (2002). Princeton University Press. p. 155. ISBN 0-691-05081-3.
↑Marcari, G., G. Fabbrocino, and G. Manfredi. "Shear seismic capacity of tuff masonry panels in heritage constructions." Structural Studies, Repairs and Maintenance of Heritage Architecture X 95 (2007): 73.
↑Geissler, Paul (2015). "Cryovolcanism in the Outer Solar System". The Encyclopedia of Volcanoes. pp. 763–776. doi:10.1016/b978-0-12-385938-9.00044-4. ISBN 978-0-12-385938-9.
123456Sigurdsson, H; Houghton, B; Rymer, H; Stix, J; McNutt, S (2000). "The history of volcanology". Encyclopedia of volcanoes. Academic Press. pp. 15–37. ISBN 9780123859396.
.jpg)
.jpg)
