Jump to content

Lava

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh

Lava yw magma tardhys dhyworth an pervedh a blanet norvysel (kepar ha'n Nor) po loor war y arenep. Lava a yll bos tardhys yn loskvenydh po dre dorr y'n kresten, yn tir po yn-dann dhowr, dell yw usys yn tempredhow a 800 dhe 1,200 °C. Lava a yll bos tardhys yn tidro war arenep an tir po war leur an mor po i a yll bos estewlys y'n ayrgylgh kyns omhweles. An garrek loskvenydhyek solyd gwrys dre woyeynheans an stoff teudhys yw henwys yn fenowgh lava.

Lava yr a'n tardhans Fagradalsfjall yn Rewenys, 2023

Fros lava yw diveryans a lava yn tardhans diverek. (Tardhans hedardh a askorr kemyskans a lusu loskvenydhyek ha darnow erel henwys tefra, nyns yw frosow lava.) An glusekter an brassa rann a lava teudhys yw a-dro dhe'n glusekter a gechap, a-dro dhe 10,000 dhe 100,000weyth moy glusek es dowr (an stoffys kampollys diwettha musurys yn 25°C yn 1 ayr). Hwath, lava a yll resek yn hirbel kyns goyeynheans a's solydhe, dre reson lava diskwedhys dhe ayr a dhispleg snell kresten solyd neb a eneseg an lava linyel remenant, hag a's gwitha tomm hag anlusek lowr rag pesya frosa.[1]

Styronieth

[golegi | pennfenten]

An ger lava a dheu a Italek (dre Sowsnek) ha, dell hevel, a dheu dhyworth an ger Latin labes, ow styrya 'kodh' po 'slynk'.[2][3] Yma devnydh a-varr an ger (yn-kever esherdhyans a vagma a-woles dhe'n arenep) kevys yn derivas kott an tardhans 1737 a Vesuvius, skrifys gans Francesco Serao, neb a dheskrifas "fros a lava tanek" avel analogieth rag an fros a dhowr ha leys yn-nans tenwennnow an loskvenydh (lahar) wosa glaw poos.[4][5]

Teythi

[golegi | pennfenten]

Komposyans

[golegi | pennfenten]
Gwydhyow a lava amovys ha hwythfyek y'n tardhans Litli-Hrútur yn 2023

Lava solydhys war gresten an Nor yw dre vras monyow silikat: dre vras gwrysveyn, fugwrysveyn, olyvinyow, pyroksynyow, amfybolyow, mikas, ha kanndir.[6] Lava ansilikat treweythus a yll bos furvys dre deudhans leel a voon ansilikat[7] po dre dhibarth a vagma yn gwedhow silikat angemyskadow hag ansilikat linyel.[8]

Silikat

[golegi | pennfenten]

Lava sylysasek yw kemyskyansow teudhys gwarthevys gans oksyjen ha silikon, moyha pals elvennow a gresten an Nor, gans mynsow byghanna a aluminiom, kalgh, magnesiom, horn, sodiom, ha potassiom ha mynsow le a veur a elvennow erel.[6] Karrekonydhyon a gampoll yn usadow an komposyans a lava silikat dre vayn a rannriv poos po gronnedh molekulek a'n oksidys a'n elvennow chif (saw oksyjen) y'n lava.[9]

An rann silika a warthev an fara fisegel a vagmaow silikat. Ions silikon yn lava a omgelm yn fen dhe beswar ion oksyjen yn aray pedrfurvek. Mars eus ion oksyjen omgelmys dhe dhew ions silikon y'n teudhas, deskrifys yw avel oksyjen ponsek, ha lava gans meur a vonniow po kadonyow a ions silikon junys gans oksyjen ponsek yw deskrifys avel liesrannelhys yn rannel. Aluminiom yn kesunyans gans oksidys alkan alkali (sodiom ha potassiom) a deudh ynwedh dhe liesrannelhe an lava.[10] Kations erel, kepar ha horn hornus, kalciom, ha magnesiom, a omgelm moy yn hwann dhe oksyjen hag a iselha an tuedh dhe liesrannelhe.[11] Liesrannelheans rannel a lusekha an lava, ytho lava gans meur a silika yw moy glusek es lava isel yn silika.[10]

Awos an rann a silika rag determya glusekter hag awos meur a deythiennow erel a lava (kepar hag aga thempredh) yw aswonys dhe omdhesedha orth synsas silika, lava silikat yw rannys yn peswar eghennow kymygiethel war-lergh synsas silika: felsek, kres, mafek, ha gorvafek.[12]

Felsek

[golegi | pennfenten]

Lava felsek po silikek a's teves synsas silika moy es 63%. I a gomprehend lava ryolit ha dacit. Gans synsas silika mar ughel, an lava ma yw pur lusek, a 08 cP (105 Pa⋅s) rag lava ryolit tomm yn 1,200 °C dhe 1011 cP (108 Pa⋅s) rag lava ryolit goyeyn yn 800°C.[13] Rag kehevelyans, dowr a'n jeves glusekter a-dro dhe 1 cP (0.001 Pa⋅s). Rag an glusekter fest ughel ma, lava felsek a dardh dell yw usys yn hedardh rag askorra godhes (dernigel) tandharnek. Byttegyns, lava ryolit a dardh yn tiverek treweythyow rag furvya mellow keyn lava, krommdohow lava po "coulees" (frosow lava kott ha tew).[14] An lava a omvrew yn tipek hag esherdhyons, owth askorra frosow lava stockek. An re ma a yssyns yn fenowgh gwederdu.[15]

Magmaow felsek a yll tardha yn tempredhow mar ughel avel 800 °C.[16] Lava ryolit tomm yn anusadow (>950 °C), byttegyns, a yll frosa rag meur a gilometrow, kepar hag y'n Playn Snake River a worlewin an Statys Unys.[17]

Kres

[golegi | pennfenten]

Lava kres po andesitek a yssyns 52% dhe 63% silika, hag yw isella yn aluminiom ha, dell yw usys, nebes rychha yn magnesiom ha horn es lava felsek. Lava kres a furv krommdohow andesitek ha lava stockek hag a yll hwarvos yn loskvenydhyow gweliek serth, kepar hag y'n Andes.[18] Tommha yns yn kemmyn es lava felsek, yntra 850 dhe 1,100 °C. Awos aga synsas silika isella ha tempredhow-tardha ughella, i a duedh dhe vos le glusek, gans glusekter tipek a 3.5 million cP (3,500 Pa⋅s) yn Skantlyn:Cvt. Hemm yw boghes moy es an glusekter a amanyn know dhor smodh.[19] Lava kres a dhiskwedh tuedh moyha dhe furvya fenokrystyow.[20] Magnesiom ha horn ughella a duedh dhe omapertya avel mammek moy du, ow komprehendya amfibol po fenokrystyow pyroksin.[21]

Mafek

[golegi | pennfenten]

Tipek yw synsas magnesiom oksid ha horn oksid (dhe biw an furvellow molekulek a brovi an kessonennow yn mafek) yn lava mafek po basaltek, hag yma synsas silika strothys yntra 52% dhe 45%. I a dardh dre vras yn tempredhow a 1,100 dhe 1,200 °C hag yn glusekteryow isella, a-dro dhe 104 to 105 cP (10 to 100 Pa⋅s). Haval yw hemma dhe'n glusekter a gechap,[22] kyn pur ughella yw es an glusekter a dhowr. Lava mafek a duedh dhe askorra loskvenydhyow skoos kott po basaltys liv, dre reson an lava le glusek a yll frosa yn hirbel a'n dardhell. An tewder a fros lava basaltek solydhys, dres oll war run isel, a yll bos moy es an tewder an fros lava teudhys usi ow kwaya yn neb eur, dre reson lava basaltek a yll "hwytha" dre brovians sad a lava hag y waskedh war gresten solydhys.[23] An brassa rann a lava basaltek yw a eghennow ʻaʻā po pāhoehoe, a-der lava stockek. Yn-dann dhowr, i a yll furvya lava pluvek, haval dhe lava pahoehoe war'n tir.[24]

Gorvafek

[golegi | pennfenten]

Lava gorvafek, kepar ha komatiit ha magmaow pur vagnesiek neb a furv boninit, a gemmer an komposyans ha tempredhow a dardhans dhe'n penn. Oll a's teves synsas silika a-woles dhe 45%. Komatiitys a yssyns moy es 18% magnesiom oksid hag yw krysys dhe dardha yn tempredhow a Skantlyn:Convert/°C. Y'n tempredh ma, nyns eus liesrannelheans an kesunyansow moon, ow kwruthyl lin pur wayadow.[25] Glusekteryow a vagmaow komatiit yw krysys dhe vos mar isel avel 100 dhe 1000 cP (0.1 dhe 1 Pa⋅s), haval dhe'n glusekter a oyl jynn skav.[13] Nyns yw an brassa rann a vagmaow gorvafek yowynkha es an Proterozoek, gans nebes magmaow gorvafek aswonys dhe vos a'n Fanerosoek yn Amerika Gres askrifys dhe ughres pall tomm. Nyns eus lava komatiit arnowydh aswonys, drefen re woyeynhys veu pall an Nor rag askorra magmaow magnesiek ughella.[26]

Alkaliek

[golegi | pennfenten]

Yma dhe nebes lava silikat synsas ughellhys a oksidys alkan alkali (sodiom ha potassiom), dres oll yn tylleryow a folsans brastiryel, arenebedhow neb a wrowedh war blattys istennys, po yn tylleryow tomm isblatt.[27] Aga synsas silika a yll bos yntra gorvafek (nefelinit, basanit, ha tefrit) dhe felsek (trakit). I a duedh dhe vos dinythys yn dowderyow brassa y'n pall es magmaow isalkaliek.[28] Lava nefelinit olivin yw an dhew gorvafek ha fest alkaliek, hag yw krysys dhe dos a dhownha yn pall an Nor es lava erel.[29]

Ensamplys a gomposyansow lava (poos%)[30]
Component Nefelinit Pikrit tholeiitek Basalt tholeiitek Andesit Ryolit
SiO2 39.7 46.4 53.8 60.0 73.2
TiO2 2.8 2.0 2.0 1.0 0.2
Al2O3 11.4 8.5 13.9 16.0 14.0
Fe2O3 5.3 2.5 2.6 1.9 0.6
FeO 8.2 9.8 9.3 6.2 1.7
MnO 0.2 0.2 0.2 0.2 0.0
MgO 12.1 20.8 4.1 3.9 0.4
CaO 12.8 7.4 7.9 5.9 1.3
Na2O 3.8 1.6 3.0 3.9 3.9
K2O 1.2 0.3 1.5 0.9 4.1
P2O5 0.9 0.2 0.4 0.2 0.0

Lava basalt tholeiitek

██ SiO2 (53.8%)

██ Al2O3 (13.9%)

██ FeO (9.3%)

██ CaO (7.9%)

██ MgO (4.1%)

██ Na2O (3.0%)

██ Fe2O3 (2.6%)

██ TiO2 (2.0%)

██ K2O (1.5%)

██ P2O5 (0.4%)

██ MnO (0.2%)

Lava ryolit

██ SiO2 (73.2%)

██ Al2O3 (14%)

██ FeO (1.7%)

██ CaO (1.3%)

██ MgO (0.4%)

██ Na2O (3.9%)

██ Fe2O3 (0.6%)

██ TiO2 (0.2%)

██ K2O (4.1%)

██ P2O5 (0.00%)

██ MnO (0.00%)

Ansilikat

[golegi | pennfenten]

Re beu nebes lava a gomposyans anusadow tardhys war arenep an Nor. An re ma a gomprehend:

  • Lava karbonatit ha natrokarbonatit yw aswonys dhyworth loskvenydh Ol Doinyo Lengai yn Tanzani, an ensampel unnik a loskvenydh karbonatit byw.[31] Karbonatitys y'n kovadh dororiethel yw yn tipek 75% monyow karbonat, gans mynsow le a vonyow silikat (kepar ha mika hag olivin), apatit, magnetit, ha pyroklor. Ny dhiskwedh hemma komposyans gwreydhek an lava, neb a alla yssynsi sodiom karbonat dileys wosa henna der aktivita dowrdesel, kynth yma arbrovow yn brovji ow tiskwedhes magma rych yn kalcit yw galladow. Lava karbonatit a dhiskwedh komparrivow isotop fast neb a sin yth ymons dhyworth an lava silikek fest alkaliek, dres lycklod dre dhibarth a wedh angemyskadow.[32] Lava natrokarbonatit a Ol Doinyo Lengai yw komposys dre vras a sodiom karbonat, gans a-dro dhe hanter an myns na a botassiom karbonat, ha mynsow le a halidys, fluoridys, ha sulfatys. Pur linyel yw an lava, gans glusekteryow boghes moy es dowr. Ynwedh pur woyeyn yns gans tempredhow musurys a 91 dhe 544 °C.[33]
  • Lava horn oksid yw krysys dhe vos pennfenten an godhesow horn yn Kiruna, Sweden neb a furvyas y'n Proterozoek.[8] Yma lava horn oksid a'n oos Pliocin y'n komplek loskvenydh El Laco war'n amal Chile-Arghantina.[7] Krysys yw lava horn oksid dhe vos an sewyans a dhibarth angemyskadow a vagma horn oksid rag magma kerensel a gomposyans kalc-alkaliek po alkaliek.[8] Byttegyns, yma neb dororydhyon ow styrya an kerrek horn oksid El Laco avel frosow lava silikat chanjys yn towrdesel wosa aga thardhans.[34]
  • Yma frosow lava sulfur bys dhe 250 meter hir ha 10 meter ledan yn loskvenydh Lastarria yn Chile. Yth ens i furvys der an teudhans a wodhesow sulfur yn tempredhow mar isel avel 113°C.[7]

An term "lava" a yll bos devnydhys ynwedh rag "kemyskansow rew" teudhys yn tardhansow war loryow rewys an planetow kowrek yn kevreyth an Howl.[35]

Frosonieth

[golegi | pennfenten]
Besies troos a avonsyans pāhoehoe a-dreus dhe fordh yn Kalapana war'n folsva est a Gīlauea yn Hawaii

Dre vras, glusekter an lava a dheterm an fara a frosow lava. Yma an tempredh a lava silikat kemmyn a-dro dhe 800 °C rag lava felsek dhe 1,200 °C rag lava mafek,[16] mes yma an glusekter moy chanjus a 1011 cP (108 Pa⋅s) rag lava felsek dhe 104 cP (10 Pa⋅s) rag lava mafek.[16] Gluskter a lava yw determys dre vras gans komposyans mes a greg ynwedh war dempredh[13] ha kevradh difurvyans.[36]

Glusekter a lava a dheterm an eghen a aktivita loskvenydhyek usi pan dardhys yw lava. An moy yw an glusekter, an moy yw an tuedh dhe dardhansow dhe vos hedardh yn-dar diverek. Awos hemma, an brassa rann a frosow lava war'n Nor, Meurth, ha Gwener yw komposys a lava basalt.[37] War'n Nor, 90% a frosow lava yw mafek po gorvafek, ha lava kres ow furvya 8% a frosow, ha lava felsek ow furvya mar 2% a frosow.[38] Glusekter a dheterm ynwedh an wedh (tewder perthynek orth kehesedh tenewen) a frosow, an tooth a frosow, ha gnas arenebel an frosow.[13][39]

Pan vo tardhys lava fest glusek yn tiverek yn-dar yn hedardh, i a dardh ogas ha pupprys avel frosow gwedh-ughel po krommdohow. An frosow ma a furv lava stockek yn-dar ʻaʻā po pāhoehoe. Kemmyn yw frosow gwederdu.[40] Lava kres a duedh dhe furvya loskvenydhyow gweliek serth, gans gweliow tereylyek a lava dhyworth tardhansow diverek ha tefra dhyworth tardhansow hedardh.[41] Lava mafek a furv frosow moon neb a yll gwaya yn hirbel, hag ow furvya loskvenydhyow skoos gans runyow jentyl.[42]

Yn keworransel ha karrek deudhys, an brassa rann a lava a yssyns gwrysow solyd a vonyow dyffrans, darnow a gerrek eksotek henwys esveyn, ha darnow a lava solydhys kyns ena. An synsas gwrys a'n brassa rann a lava a'ga re teythi tavatropik ha tanowheans-difurvya.[43] Yn geryow erel, nyns usi an brassa rann a lava ow fara avel linyow Newtonek, le mayth an kevradh-frosa yw kemusurel orth an wask difurvyans. Yn le, lin Bingham yw lava tipek, neb a dhiskwedh sprallansedh mynsek dhe fros bys dhe dreudhow gwask, henwys an wask blegya.[44] Hemm a sew yn fros stoppyer a lava gwrysek yn rannel. Ensampel aswonys a fros stoppyer yw past dens strothys yn-mes a biben. An past dens a dheu yn-mes avel stoppyer hantersolyd, dre reson yma difurvyans keskreunys yn gwiskas tanow y'n past dens ryb an biben hag y'n tyller na yn unnik eus past dens ow fara avel lin. Fara tavatropik a lett ynwedh gwrysow rag godhesa a-ves dhe'n lava.[45] Pan vo drehedhys a-dro dhe 60% an synsas gwrys, an lava a astel fara avel lin hag a dhalleth fara avel solyd. Kemyskans an par ma a wrysow gans karrek deudhys a yll bos deskrifys avel loub gwrysek.[46]

Tooth a frosow lava a var dre vras war-lergh glusekter ha run. Dre vras, lava a fros yn lent, gans tooth tipek rag frosow basaltek hawaiiek a 0.40 km/e ha tooth ughboyntyel a 10 dhe 48 km/e yn runyow serth.[38] Tooth mes an rewl a 37 dhe 97 km/e o rekordys wosa an diskar a lynn lava yn Menydh Nyiragongo.[38] An perthynyans-kressya rag lava yw hag yma'n tooth kresek a fros ow kressya hag yma'n wreydhen bedrek a'ga thewder rannys orth aga glusekter.[47] Hemm a brof y fia res dhe fros ryolit dhe vos a-dro dhe vilweyth moy tew es fros basalt rag frosa yn tooth haval.

Tempredh

[golegi | pennfenten]
Kesjunyans kolovennek y'n Kons Kewri yn Iwerdhon Gledh

Yma an tempredh a'n brassa rann a lava teudhys a-dro dhe 800 °C dhe 1,200 °C[16] ow kregi war gomposyans kymygiethel an lava. An efander tempredh ma yw haval dhe'n tommha tempredh hedhadow gans fog glowbren ayr-yniys.[48] Lava yw an moyha linyel kyns neppell wosa tardhans, ow tos ha bos moy glusek hag iselhe an tempredh.[13]

Frosow lava a dhispleg snell kresten-enesega a garrek solyd avel sewyans a goll dewynnyek a domder. Wosa henna, an lava a woyeynha dre gendegyans fest lent a domder dres karrek an kresten. Rag ensampel, dororydhyon an Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys a dardras yn fenowgh y'n lynn lava Kilauea Iki, furvys yn tardhans 1959. Wosa teyr bledhen, an kresten arenep solyd, yth esa an ben 1,065 °C, o hwath mar 14 meter tew, spit dhe'n lynn ow pos a-dro dhe 100 meter down. Yth esa hwath lin remenantel yn downderyow a-dro dhe 80 meter nownsek bledhen wosa an tardhans.[16]

Fros lava ow koyeynha a leha, ha hemm a derr an fros. Frosow basalt a dhiskwedh patron tipek a dorrvaow. An rannow gwartha a'n fros a dhiskwedh torrvaow war-nans anrewlys, hag an rann woles a'n fros a dhiskwedh patron fest rewlys a dorrvaow neb a rann an fros yn kolovennow gans pymp po hwegh tenwennow. An rann wartha anrewlys a'n fros solydhys yw henwys an entablature, hag an rann woles neb a dhiskwedh kesjunyans kolovennek yw henwys an colonnade. (An termys yw chevisys a bennserneth dempel grek.) Ynwedh, patronyow plommwedhek rewlys war'n tenwennow a golovennow, askorrys gans goyeynheans gans terryans periodek, yw deskrifys avel merkys genn. Yn despit dhe aga henwyn, nasyow naturel yns askorrys gans goyeynheans, kottheans tesel, ha terryans.[49]

Ha goyeynhe an lava, ow kwrysa war-ji a'n emlow, y a estewl gassys rag furvya kellow y'n oryon woles ha gwartha. Deskrifys yns avel kellow-piben-ben. Linyow estewlys a'n loub gwrysek ow koyeynhe a sev war-vann y'n kres linyel a'n fros ow koyeynhe hag a askorr hirgrennennow kell plommwedhek. An le mayth usi an re ma ow kesunya yn penn an fros, i a furv folennow a vasalt kellek hag yw kappys treweythyow gans kowvaow gass neb a lenow treweythyow gans monyow nessa. An amethystyow kevys y'n basaltys liv a Amerika Dyghow a furvyas y'n maner ma.[50]

Basaltys liv a wrysa boghes yn tipek kyns i a astel frosa, hag, avel sewyans, gwiasedhow fros yw ankemmyn yn frosow le silikek.[51] Y'n kontrari part, bondans fros yw kemmyn yn frosow felsek.[52]

Gwiasedh

[golegi | pennfenten]
Lava owth entra an mor rag efani an enys vras a Hawaii, Park Kenedhlek Loskvenydhyow Hawaiʻi
Lava a enter an Hebask y'n Enys Vras a Hawaii

Frosow lava basaltek moy linyel a duedh dhe furvya korfow folennek leven; frosow lava ryolit glusek a furv bushys stockek talbennek a garrek. Yma teythi erel gans lava tardhys yn-dann dhowr.

ʻAʻā

[golegi | pennfenten]
Greuv golowek a fros ʻaʻā owth avonsya war bāhoehoe war'n fennva arvorek a Gīlauea yn Hawaii, Statys Unys

Aʻā (lytherennys ynwedh aa, aʻa, ʻaʻa, hag a-aa, ha leverys [ʔəˈʔaː] po /ˈɑː(ʔ)ɑː/) yw onan a deyr eghennow selyek a fros lava. ʻAʻā yw lava basaltek gans arenep garow komposys a stockys terrys a lava henwys clinker. An ger ʻaʻā yw Hawaiiek ow styrya "lava garow melys dre ven", mes ynwedh "leski";[53] komendys o avel term teknogel yn dororieth gans Clarence Dutton.[54][55]

An arenep anstroth, terrys, ha lymm a fros ʻaʻā a lett gwandrans. An arenep clinkerek a worher yn hwir kolonnen dhoos bras dres eghen, an moyha byw rann a'n fros. Ha lava hwiogen a viaj war-nans, an clinkers yw karys war'n arenep. Byttegyns, y'n bleynamal a fros ʻaʻā, an darnow goyeynhys ma a godh war-nans an greuv serth hag a vydh ynkleudhys gans an fros usi owth avonsya. Hemm a askorr gwiskas a dharnow lava y'n dhew ben ha penn a fros ʻaʻā.[56]

Pelyow lava keskreunek mar vras avel 3 meter yw kemmyn war frosow ʻaʻā.[57] ʻAʻā yw, dell yw usys, moy glusek es pāhoehoe. Pāhoehoe a yll omwul ʻaʻā mar fydh terfyskus awos lettyansow po runyow serth.[56]

Awos an gwiasedh lymm elinyek, ʻaʻā yw dastewynnyer radar, hag a yll bos gwelys heb kaletter dre lorell yn resegva (kann yn skeusennow Magellan).[58]

Lavaow ʻaʻā a duedh dhe dardha yn tempredhow a 1,050 dhe Skantlyn:Convert/to po moy.[59][60]

Pāhoehoe

[golegi | pennfenten]
Lava pāhoehoe a loskvenydh Kīlauea, Hawaii, Statys Unys

Pāhoehoe (lytherennys ynwedh pahoehoe, dhyworth Hawaiiek [paːˈhoweˈhowe][61] ow styrya "lava leven anterrys") yw lava basaltek gans arenep smodh, kwoffys, tonnek, po lovannek. An nasyow arenebel a dheu a'n gwayans a lava pur linyel a-woles dhe gresten arenep kowlek. An ger Hawaiiek o komendys avel term teknogel yn dororieth gans Clarence Dutton.[54][55]

Fros pāhoehoe a avons avel kevres a lappys ha besies troos neb a wra torr dhyworth kresten goyeynhys. I a furv pibennow lava le mayth an koll tomder ispoyntel a venten glusekter isel. An gwiasedh arenebel a frosow mentena a var yn efan, ow tiskwedhes oll eghennow a furvow koynt henwys gravyans lava. Gans pellder brassa a-ves dhe'n bennfenten, frosow pāhoehoe a yll omwul frosow ʻaʻā yn gorthyp dhe goll tomder ha'n kressyans sewyek a lusekter.[24] Arbrovow a brof yma an chanj yn tempredh yntra 1,200 ha 1,170 °C, gans nebes serghogeth war'n kevradh-difurvya.[62][36] Lava pahoehoe a's teves tempredhow a-dro dhe 1,100 dhe 1,200 °C.[16]

War'n Nor, an brassa rann a frosow lava yw le es 10 km hir, mes nebes frosow pāhoehoe yw moy es 50 km hir.[63] Nebes frosow basalt liv y'n kovadh dororiethel a ystyn kansow a gilometrow.[64]

Awos an gwiasedh kromm, pāhoehoe yw dastewynnyer radar drog, ha kales yw aga gweles dhyworth lorell yn resegva (du yn skeusennow Magellan).[58]

Stockys

[golegi | pennfenten]

Frosow lava stock yw tipek a lava andesitek dhyworth loskvenydhyow gweliek. I a far yn maner haval dhe frosow ʻaʻā mes aga gnas moy glusek a gaws an arenep dhe vos gorherys yn darnow elinyek smodh (stockys) a lava solydhys yn le clinkers. Dell yw gans frosow ʻaʻā, pervedh teudhys an fros, enesegys gans an arenep stockek solydhys, a avons dres an radel neb a godh a reuv an fros. I a way ynwedh yn moy lent war-nans hag yw downha es frosow ʻaʻā.[15]

Pluvogow

[golegi | pennfenten]
Erthygel chif: Lava pluvek
Lava pluvek war leur an keynvor yn ogas a Hawaii

Lava pluvek yw an kesweyth lava furvys yn tipek pan vo sordys lava dhyworth tardhell loskvenydhyek yn-dann dhowr po loskvenydh yn-dann rewliv po le mayth yma fros lava owth entra an keynvor. An lava glusek a wayn kresten solyd dre gestav orth an dowr, hag an kresten ma a grack hag a syger banaghow bras keworransel po "pluvogow". Dre reson dowr a worher brassa rann a'n arenep an Nor hag yma an brassa rann a loskvenydhyow yn ogas a, po yn-dann, dhowr, lava pluvek yw fest kemmyn.[65]

Tirfurvow

[golegi | pennfenten]

Awos aga furvyans a garrek deudhys glusek, frosow ha tardhansow lava a wra gwruthyl tirfurvow arbennik yn howrwelek hag yn horrwelek.

Loskvenydhyow

[golegi | pennfenten]
Erthygel chif: Loskvenydh
Loskvenydh Arenal, Kosta Rika yw loskvenydh gweliek

Loskvenydhyow yw an tirfurvow chif gwrys gans tardhansow arta hag arta a lava ha lusu dres termyn. I a var yn furv a loskvenydhyow skoos gans runyow efan bas furvys dre dardhansow diverek a frosow lava basaltek linyel, dhe loskvenydhyow gweliek gwrys a weliow tereylyek a lusu ha frosow lava moy glusek tipek a lava kres ha felsek.[66]

Kawdarn, toll omsedhes bras, a yll furvya yn loskvenydh gweliek, mars yw an kistven magma gwakhys yn rann po yn leun dre dardhansow bras hedardh; an pigorn penn a omskoodh na fella hag, yndella, a omdhiskar wosa henna.[67] Nasyow a'n par ma a yll komprehendya lynnyn toll loskvenydhyek ha krommdohow lava wosa an hwarvos.[68] Byttegyns, kawdarns a yll furvya yn maneryow anhedardh kepar hag omsedhes magma gradhel. Hemm yw tipek yn lies loskvenydh skoos.[69]

Pigern regydh ha kaglek

[golegi | pennfenten]
Erthygel chif: Pigorn loskvenydhyek

Pigern regydh ha pigern kaglek yw nasyow byghanna furvys dre greunyans lava a-dro dhe dardhell vyghan war gesweyth loskvenydhyek. Pigern regydh yw furvys a defra po lusu ha tuff estewlys a dardhell hedardh. Pigern kaglek yw furvys dre greunyans a stoff ha regydh loskvenydhyek estewlys yn furv moy linyel.[70]

Kīpukas

[golegi | pennfenten]
Erthygel chif: Kīpuka

Term Sowsnek Hawaiiek neb re dheuth a'n yeth Hawaiiek, kīpuka a styr arenebedh ughel kepar ha bre, drumm, po krommdo lava koth a-berth yn, po war-nans a, arenebedh a loskvenydhieth vyw. Y fydh frosow lava nowydh ow korheri an tir ogas, owth enesega an kīpuka rag may hevel avel enys gosek yn fros lava difeyth.[71]

Krommdohow lava ha coulées

[golegi | pennfenten]
Erthygel chif: Krommdo lava
Krommdo lava kosek yn-mysk a'n Valle Grande, an brassa pras y'n Kawdarn Valles, Meksiko Nowydh, Statys Unys

Krommdohow lava yw furvys der an esherdhyans a vagma felsek glusek. I a yll furvya bothow rond bannek, kepar hag yn Kawdarn Valles. Mars eus loskvenydh owth esherdhya lava silikek, ev a yll furvya krommdo hwythans, ow trehevel kesweyth bras pluvek neb a grack, a fols, hag a yll dyllo darnow goyeynhys a garrek ha radel. An emlow gwartha ha tenwennek a grommdo lava usi owth hwytha a duedh dhe vos gorherys yn darnow a garrek, torrven, ha lusu.[72]

Ensamplys a dardhansow krommdo lava a gomprehend an krommdo Novarupta ha krommdohow an eyl wosa y gila a Venydh Sen Helens.[73]

Pan vo furvys krommdo war run, ev a yll frosa yn frosow kott tew, henwys coulées (frosow krommdo). An frosow ma a viaj yn fenowgh boghes kilometrow a'n dardhell.[40]

Pibennow lava

[golegi | pennfenten]
Erthygel chif: Piben lava

Pibennow lava yw furvys y'n le mayth usi lava linyel ow koyeynhe lowr war'n arenep gwartha rag furvya kresten. A-woles dhe'n kresten ma, eneseger da rag gwrys a garrek yw, an lava a yll pesya frosa avel lin. Pan usi an fros ma dres hirneth, an wooth lava a yll furvya toll gowfordhek po piben lava, neb a yll kendegi karrek deudhys lies kilometer a'n dardhell heb goyeynhe yn prisus. Lieskweyth, an pibennow lava ma a sterv pan vo hedhys an provyans a lava yr, ow kasa hirder mynsek a gowfordh ygor a-berth y'n fros lava.[74]

Pibennow lava yw aswonys a'n tardhansow arnowydh a Gīlauea,[75] ha pibennow lava a vri, efan, hag ygor a oos Tressa yw aswonys dhyworth Queensland Gledh, Ostrali, nebes a ystyn 15 kilometrow.[76]

Lynnyn lava

[golegi | pennfenten]
Erthygel chif: Lynn lava
Shiprock, Meksiko Nowydh, Statys Unys: konna loskvenydhyek y'n hirbel, gans tommen-dhewynnya y'n tenewen a-dhyghow

Namenowgh, pigorn loskvenydhyek a yll lenwel gans lava heb tardhans. Lava neb a gesgreun war-barth a-berth y'n kawdarn yw henwys lynn lava.[77] Ny borth lynnyn lava yn hirneth, po ow resek y'n kistven magma pan vo sewajys an gwaskedh (dell yw usys dre dardhans a assys dres an kawdarn), po dre dardhans a frosow lava po tardh tandharnek.

Yma mar nebes tylleryow y'n bys le may ma lynnyn lava fast. An re ma a gomprehend:

Delta lava

[golegi | pennfenten]
Erthygel chif: Delta lava

Deltaow lava a furv py le pynag yma frosow isayrel a lava owth entra dowr sevelyek. An lava a woyeynha hag a grack ha deu erbynn an dowr, gans an darnow a gollenow tirwedhieth an leur mor rag may hyll an fros isayrel gwaya pella a-ves dhe'n morrep. Dell yw usys, yma deltaow lava kowethys gans loskvenydhieth vasaltek diverek bras.[81]

Fentynnyow lava

[golegi | pennfenten]
Fenten lava yn Kīlauea

Fenten lava yw hwarvos le may ma lava estewlys yn krev mes anhedardh a gowdoll, tardhell, po fols. An ughella fenten lava kovadhys o y'n tardhans 23 mis Du 2013 a Venydh Etna yn Itali, neb a hedhas ughelder fast a-dro dhe 2,500 m rag 18 mynysennow, ow pleynya yn ughelder a 3,400 m.[82] Fentynnyow lava a yll hwarvos avel kevres a bolsyow berr, po stif didorr a lava. Kowethys yns yn fenowgh gans tardhansow hawaiiek.[83]

Argollow

[golegi | pennfenten]

Frosow lava yw distruiek dres eghen dhe gerth yn aga hyns. Byttegyns, treweythus yw goliesigow dre reson, dell yw usys, frosow yw lent lowr rag tus ha miles dhe skeusi gansa, mes hemm yw omres dhe'n glusekter a'n lava. Byttele, re beu shyndyansow ha mernansow, po dre dreghyans dhe-ves a'n hyns-skeusi, po dre vos re nes dhe'n fros[84] po, moy namenowgh, mar viajya greuv an fros re snel. Kyns oll, yth esa hemma dres an tardhans a Nyiragongo yn Repoblek Demokratek an Kongo. Y'n nos a 10 mis Genver 1977, yth esa fos gowdoll bolghys ha lynn lava linyel a frosas dhe-ves a-ji dhe our. An fros-omsewya a dothyas war-nans an runyow serth yn tooth a 100 km/e, hag a reverthas lies gwig gans teythiogyon ow koska. Avel sewyans a'n terosa ma, an menydh o titlys avel Loskvenydh Degvledhen yn 1991.[85]

Mernansow askrifys dhe loskvenydhyow a's teves yn fenowgh kaws dihaval. Rag ensampel, tardhas loskvenydhyek, fros tandharnek a grommdo lava usi ow tiskara, lahars, gassys gwenonek neb a viaj yn-rag lava, po tardhansow kawsys dre gestav a'n fros ha dowr.[84] Yma arenebedh fest argollus henwys bynk lava. An gweres fest yowynk ma a wra krackya ha kodha y'n mor.

Arenebedhow a frosow lava a-dhiwedhes a bes dhe representya argol yn hirneth wosa pan vo goyeynhys an lava. An le may gwrys frosow yownyk tiryow nowydh, tir yw moy diantel hag a yll krackya y'n mor. Frosow a grack yn town, ow furvya islonkow peryllus, ha kodh erbynn lava ʻaʻā yw haval dhe godha erbynn gweder terrys. Botas-gwandra krev, lavrogow hir, ha manegow yw komendys rag tremena frosow lava.

Pur gales yw tenwena fros lava, mes galladow yw yn nebes kasys, dell o hedhys yn rannel yn Vestmannaeyjar, Rewenys.[86] An desin gwella a lettow sempel hag a bris isel a denwen frosow lava yw fog a hwithrans a-lemmyn.[87][88]

Trevow distruys gans frosow lava

[golegi | pennfenten]
Lava a yll distrui yn es trevow leun. An skeusen ma a dhiskwedh onan a'n moy es 100 chiow distruys gans an fros lava yn Kalapana, Hawaii, Statys Unys, yn 1990.

Trevow shyndys gans frosow lava

[golegi | pennfenten]

Trevow distruys gans tefra

[golegi | pennfenten]

Tefra yw daffar darnel, ow komprehendya darnow solydhys lava, estewlys a loskvenydh dres tardhans loskvenydhyek; i a yll bos y'n furv a lusu loskvenydhyek, lapilli, tanbellennow loskvenydhyek, po stockys loskvenydhyek.

Gwelewgh ynwedh

[golegi | pennfenten]
  • Lava blou – Hwarvos lagasek a sulfur ow leski
  • Planet lava – Planet norvysel gans arenep gorherys gans lava teudhys
  • Lavaniwl – Niwl trenk furvys dre lava teudhys owth entra an keynvor yeyn
  • Vog – defolyans ayr a assys loskvenydhyek ow tasoberi gans an ayrgylgh

Devynnow

[golegi | pennfenten]
  1. ↑ Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). Principles of igneous and metamorphic petrology (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 53–55. ISBN 978-0-521-88006-0.
  2. ↑ http://www.m-w.com/dictionary/lava
  3. ↑ http://dictionary.reference.com/browse/lava
  4. ↑ https://archive.org/details/istoriadellincen00sera/page/n3/mode/2up
  5. ↑ https://vulcan.lindahall.org/9.shtml
  6. 1 2 Philpotts & Ague 2009, p. 19.
  7. 1 2 3 https://doi.org/10.1007%2Fs12371-011-0045-x
  8. 1 2 3 https://doi.org/10.1016%2Fs0009-2541%2802%2900148-1
  9. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 132–133.
  10. 1 2 Philpotts & Ague 2009, p. 25.
  11. ↑ Schmincke, Hans-Ulrich (2003). Volcanism. Berlin: Springer. p. 38. ISBN 978-3-540-43650-8.
  12. ↑ Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). Volcanic Successions. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.
  13. 1 2 3 4 5 Philpotts & Ague 2009, p. 23.
  14. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 70–77.
  15. 1 2 Schmincke 2003, p. 132.
  16. 1 2 3 4 5 6 Philpotts & Ague 2009, p. 20.
  17. ↑ Bonnichsen, B.; Kauffman, D.F. (1987). "Physical features of rhyolite lava flows in the Snake River Plain volcanic province, southwestern Idaho". The Emplacement of Silicic Domes and Lava Flows. Geological Society of America Special Papers. Vol. 212. Geological Society of America. pp. 119–145. doi:10.1130/SPE212-p119. ISBN 0-8137-2212-8.
  18. ↑ Schmincke 2003, pp. 21–24, 132, 143.
  19. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 23–611.
  20. ↑ https://doi.org/10.1029%2F2011JB008243
  21. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 1376–377.
  22. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 23–25.
  23. ↑ Philpotts & Ague 2009, p. 53–55, 59–64.
  24. 1 2 Schmincke 2003, pp. 128–132.
  25. ↑ Arndt, N.T. (1994). "Archean komatiites". In Condie, K.C. (ed.). Archean Crustal Evolution. Amsterdam: Elsevier. p. 19. ISBN 978-0-444-81621-4.
  26. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 399–400.
  27. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 139–148.
  28. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 606–607.
  29. ↑ https://web.archive.org/web/20090307140121/http://gsc.nrcan.gc.ca/volcanoes/cat/feature_volcano_e.php
  30. ↑ Philpotts & Ague 2009, p. 145.
  31. ↑ http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Unusual%20lava.html
  32. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 396–397.
  33. ↑ https://doi.org/10.1007%2FBF00301213
  34. ↑ https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUSM.V12A..04M/abstract
  35. ↑ McBride; Gilmore, eds. (2007). An introduction to the Solar System. Cambridge University Press. p. 392.
  36. 1 2 https://doi.org/10.1029%2F2005GL024240
  37. ↑ Schmincke 2003, p. 128.
  38. 1 2 3 http://www.geo.umass.edu/courses/volcanology/Lava%20Flows.pdf
  39. ↑ https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2880%2990033-5
  40. 1 2 Schmincke 2003, pp. 132–138.
  41. ↑ Schmincke 2003, pp. 143–144.
  42. ↑ Schmincke 2003, pp. 127–128.
  43. ↑ https://doi.org/10.1016%2Fs0377-0273%2803%2900341-x
  44. ↑ Schmincke 2003, pp. 39–40.
  45. ↑ Philpotts & Ague 2009, p. 40.
  46. ↑ Philpotts & Ague 2009, p. 16.
  47. ↑ Philpotts & Ague 2009, p. 71.
  48. ↑ https://doi.org/10.1016%2Fj.apenergy.2015.09.095
  49. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 55–56.
  50. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 58–59.
  51. ↑ Philpotts & Ague 2009, p. 48.
  52. ↑ Philpotts & Ague 2009, p. 72.
  53. ↑ http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D10
  54. 1 2 https://books.google.com/books?id=tHQNAAAAYAAJ&pg=PA180
  55. 1 2 Dutton, C. E. (1883). "Hawaiian volcanoes". Annual Report U.S. Geological Survey. 4 (95): 240.
  56. 1 2 Schmincke 2003, pp. 131–132.
  57. ↑ Macdonald, Gordon A.; Abbott, Agatin T.; Peterson, Frank L. (1983). Volcanoes in the sea: the geology of Hawaii (2nd ed.). Honolulu: University of Hawaii Press. p. 23. ISBN 0-8248-0832-0.
  58. 1 2 http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/hawaii/
  59. ↑ https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900257-8
  60. ↑ https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2884%2990072-6
  61. ↑ http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D16177
  62. ↑ https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0876-9
  63. ↑ http://volcano.si.edu/learn_galleries.cfm?p=12
  64. ↑ Philpotts & Ague 2009, p. 53.
  65. ↑ https://doi.org/10.1130%2FGSAB-25-591
  66. ↑ Philpotts & Ague 2009, pp. 59–73.
  67. ↑ Schmincke 2003, pp. 147–148.
  68. ↑ Schmincke 2003, pp. 132, 286.
  69. ↑ Schmincke 2003, pp. 149–151.
  70. ↑ Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 26–17.
  71. ↑ Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 22–23.
  72. ↑ Schmincke 2003, pp. 132–138, 152–153.
  73. ↑ Schmincke 2003, pp. 132–134.
  74. ↑ Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 23, 26–29.
  75. ↑ Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 27.
  76. ↑ https://doi.org/10.1007%2FBF02597832
  77. ↑ Schmincke 2003, p. 27.
  78. 1 2 https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2019.04.010
  79. ↑ Philpotts & Ague 2009, p. 61.
  80. ↑ https://doi.org/10.1002%2F2013JB010895
  81. ↑ https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0838-2
  82. ↑ https://doi.org/10.1002%2F2014GL060623
  83. ↑ Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 9.
  84. 1 2 https://www.usgs.gov/programs/VHP/lava-flows-destroy-everything-their-path
  85. ↑ https://web.archive.org/web/20120120002205/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/2002/02_01_31.html
  86. ↑ https://web.archive.org/web/20170223203301/http://indianapublicmedia.org/amomentofscience/vestmannaeyjar-town-fought-volcano-won/
  87. ↑ https://doi.org/10.1038%2Fngeo2470
  88. ↑ https://doi.org/10.1103%2FPhysRevFluids.5.084101
  89. ↑ https://web.archive.org/web/20160303215410/http://vhca.info/1959.htm
  90. ↑ Bonaccorso, A.; et al., eds. (2004). Mount Etna:Volcano Laboratory. Washington D.C.: American Geophysical Union(Geophysical Monograph 143). p. 3. ISBN 978-0-87590-408-5.
  91. ↑ https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1996.tb00511.x
  92. ↑ https://web.archive.org/web/20180416125629/http://planet-terre.ens-lyon.fr/image-de-la-semaine/Img240-2008-06-23.xml
  93. ↑ https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=223030
  94. ↑ https://www.bbc.com/news/world-europe-58681233
  95. ↑ https://www.elmundo.es/papel/historias/2021/09/23/614c645021efa01e388b4627.html
  96. ↑ https://www.elnacional.cat/es/sociedad/barrio-todoque-desaparece-totalmente-bajo-lava-volcan-la-palma_655610_102.html
  97. ↑ Michailidou, A. (2013). "The final settlement at Akrotiri on Thera: the buildings, the people, and the eruption". In Legler, K.; et al. (eds.). 1600 – Cultural change in the shadow of the Thera-Eruption?. Tagungen des Landesmuseums für Vorgeschichte Halle. Vol. 9. Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt – Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). pp. 137–148. ISBN 978-3-944507-00-2.
  98. ↑ Bundschuh, J. and Alvarado, G. E (editors) (2007) Central America: Geology, Resources and Hazards, volume 1, p. 56, London, Taylor and Francis
Dhyworth "https://kw.wikipedia.org/w/index.php?title=Lava&oldid=229345"