Krestennen (dororieth)

Yn dororieth, an grestennen yw an blisken moyha a-ves a blanet, planet korr, po lorell naturel. Dihaval yw dhe an pall a-woles gans hy homposyans kymygiethel; byttegyns, y'n kas a lorellow rewys, styrys yw selys war hy gwedh (krestennen solyd erbynn pall linyel).

An krestenennow a Nor, Mergher, Gwener, Meurth, Io, an Loor, ha korfow planetek erel a furvyas der argerdhow tanek hag o chanjys wosa henna gans esknians, bollans kesskwat, loskvenydhieth, ha godhesheans.

An brassa rann a blanetow a's teves krestennennow leven. Byttegyns, an Nor a'n jeves diw eghennow diblans: kresten brastiryel ha keynvorek. An diw eghennow ma a's teves komposyansow kymygiethel ha teythi fisegel diblans, hag o furvys gans argerdhow dororiethel diblans.

Eghennow a gresten

Dororydhyon blanetek a rann kresten yn tri klassys war-lergh an dedhyas ha gnas a'ga furvyans.^[1]

Kresten kynsa / kresten dalleth

Hemm yw an kresten gwreydhek a blanet. Hy a furv dhyworth an solydheans a geynvor magma. Trohag an diwedh a furvyans planetek, an planetow norvysel a's teves yn hwirhaval arenebow a geynvoryow magma. Hag an re ma a goyeynhas, i a solydhas dhe vos kresten.^[2] An kresten ma o distruis yn hwirhaval gans kesskwattow bras hag a dhasfurvyas meur a weythyow hag an Oos a Salv Poos a dhiwedhas.^[3]

An gnas a gresten kynsa yw dadhlys hwath: hy theythi kymygiethel, moononiethel, ha fisegel yw ankoth, hag an jynnweythow neb a's furvyas. Kales yw hemma studhya: kresten kynsa an Nor vyth re dreusvewas dhe hedhyw.^[4] An kevradhow ughel a esknians a Nor hag eylgylghyans krestennenek re dhistruis oll kerrek kottha es a-dro dhe 4 bilvil vledhynnyow, ow komprehendya neb kresten kynsa.

Byttegyns, dororydhyon a yll penowi kedhlow a-dro dhe gresten kynsa gans hy studhya war blanetow norvysel erel. An ugheldiryow a Vergher a allo bos kresten kynsa, mes hemm yw dadhlys.^[5] An ugheldiryow anorthocit an Loor yw kresten kynsa, furvys avel plagioklas gwrysys a geynvor magma kynsa an Loor hag a neuvellas dhe'n wartha;^[6] byttegyns, diwirhaval yw an Nor a holyas patron haval: an Loor o kevreyth didhowr hag yth esa dowr y'n Nor.^[7] An men kowas meurthek ALH84001 a allo representya kresten kynsa a Veurth; byttegyns, arta, hemm yw dadhlys.^[5] Avel an Nor, Gwener a fyll a gresten kynsa: dasarenebys veu an planet kowal.^[8]

Kresten nessa

Kresten nessa yw furvys gans teudhans rannel a dhaffar silikat y'n pall, hag ytho yw basaltek yn hy homposyans.^[1]

Hemm yw an eghen a gresten moyha kemmyn y'n kevreyth an Howl. Brassa rann an arenebow a Vergher, Gwener, an Nor, ha Meurth a yssyns kresten nessa, hag an moryow lorel. War'n Nor, kresten nessa a furv dre vras yn kresennow-omlea kreskeynvorek, le mayth an sav a ball a gaws teudhans rannel.

Kresten tressa

Kresten tressa yw moy chanjys yn kymygiethel es po kynsa po nessa. Hy a yll furvya yn nebes manerow:

Argerdhow tanek: teudhans rannel a gresten nessa, ha dihavalheans po didhowrheans^[5]
Esknians ha godhesans: godhosow a gresten kynsa, nessa, po tressa

An ensampel koth unnik a gresten tressa yw kresten brastiryel an Nor. Ankoth yw mar kyllons planetow norvysel erel kavos kresten tressa, kynth an dustuni y'n eur ma a brof nyns eus. Dell yw gwirhaval, hemm yw awos yma tektonieth plattys a res rag gwruthyl kresten tressa, hag an Nor yw an planet unnik yn kevreyth an Howl gans tektonieth plattys.

Kresten an Nor

Erthygel chif: Kresten an Nor

Kresten an Nor yw plisken tanow a-ves dhe'n Nor, le es 1% a dhalghedh an Nor. Rann wartha a'n mengylgh yw, rannans a wiskasow an Nor neb a gomprehend an kresten ha rann wartha a'n pall.^[9] An mengylgh yw rannys yn plattys tektonek neb a way, ow kasa tomder dhe skeusi rag pervedh an Nor dhe efanvos.^[10]

Kresten an Loor

Yma kynsplanet henwys "Theia" krysys dhe vos yn kesskwat gans an Nor a-varr, ha rann an daffar a estewlis dhe efanvos gans an kesskwat a guntelas war-barth rag furvya an Loor. Hag an Loor a furvyas, an rann a-ves a deudhas, "Keynvor Magma Lorel". Gwrysven plagioklas a wrysas yn mynsow bras a'n keynvor magma ma hag a neuvellas war-tu an arenep. An kerrek-kreuni a furv rann vras a'n kresten. Rann wartha an kresten a'n jeves a-dro dhe 88% plagioklas (yn ogas a'n finweth isella a 90% styrys rag anorthocit): rann woles an kresten a yll yssynsi kansran ughella a vonyow hornmagnesiek kepar hag an pyroksinyow hag olivin, mes hwath an rann woles na a'n jeves a-dro dhe 78% plagioklas.^[11] An pall a-woles yw tewha ha rych yn olivin.

An tewder a gresten a var ynter a-dro dhe 20 ha 120 km. Kresten war enep pell an Loor a'n jeves a-dro dhe 12 km tewha es an enep ogas. Yma dysmygrivow a dewder kresek a 50 dhe 60 km. Yma brassa rann an kresten rych yn plagioklas a furvyas yn skon wosa furvyans an Loor, ynter a-dro dhe nans yw 4.5 ha 4.3 bilvil vledhynnyow. Martesen 10% po le a'n kresten a gonsyst a garrek danek keworrys wosa furvyans an daffar kynsa rych yn plagioklas. Loskvenydhieth le a besyas wosa 3.2 bilvil vledhynnyow, martesen mar a-dhiwedhes avel nans yw 1 bilvil vledhynnyow. Nyns eus dustuni a dektonieth plattys.

Studhyans an Loor re selyas kresten a yll furvya war gorf planetek karrekek byghanna yn arwedhek es an Nor. Kynth hwradh an Loor yw a-dro dhe gwarter an Nor hepken, an kresten lorel a'n jeves tewder brassa yn arwedhek. An kresten tew ma a furvyas a-dhesempis wosa furvyans an Loor. Magmatieth a besyas wosa an oos a gesskwattow men kowas a dhiwedhas nans yw 3.9 bilvil vledhynnyow, mes kerrek tanek yowynkha es 3.9 bilvil vledhynnyow a furv rann le a'n kresten hepken.^[12]

Devynnow

1 2 Hargitai, Henrik (2014). "Crust (Type)". Encyclopedia of Planetary Landforms. Springer New York. pp. 1–8. doi:10.1007/978-1-4614-9213-9_90-1. ISBN 9781461492139.
↑ https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2004.04.031
↑ https://doi.org/10.1016%2F0040-1951%2889%2990151-0
↑ Van Kranendonk, Martin; Smithies, R. H.; Bennett, Vickie C. (2007). Earth's oldest rocks (1st ed.). Amsterdam: Elsevier. ISBN 9780080552477.
1 2 3 Taylor, Stuart Ross; McLennan, Scott M. (2009). Planetary crusts : their composition, origin and evolution. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0521841863.
↑ https://doi.org/10.2113%2Fgselements.5.1.17
↑ https://doi.org/10.1016%2Fj.crte.2007.09.006
↑ Venus II—geology, geophysics, atmosphere, and solar wind environment. Bougher, S. W. (Stephen Wesley), 1955–, Hunten, Donald M., Phillips, R. J. (Roger J.), 1940–. Tucson, Ariz.: University of Arizona Press. 1997. ISBN 9780816518302.
↑ https://pubs.usgs.gov/gip/interior/
↑ https://ugc.berkeley.edu/background-content/earths-internal-heat/#heading1
↑ https://doi.org/10.1029%2F2001GL012918
↑ https://doi.org/10.2138%2Frmg.2006.60.1

[:0-1] 1 2 Hargitai, Henrik (2014). "Crust (Type)". Encyclopedia of Planetary Landforms. Springer New York. pp. 1–8. doi:10.1007/978-1-4614-9213-9_90-1. ISBN 9781461492139.

[2] ttps://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2004.04.031

[3] ttps://doi.org/10.1016%2F0040-1951%2889%2990151-0

[4] Van Kranendonk, Martin; Smithies, R. H.; Bennett, Vickie C. (2007). Earth's oldest rocks (1st ed.). Amsterdam: Elsevier. ISBN 9780080552477.

[:1-5] 1 2 3 Taylor, Stuart Ross; McLennan, Scott M. (2009). Planetary crusts : their composition, origin and evolution. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0521841863.

[6] ttps://doi.org/10.2113%2Fgselements.5.1.17

[7] ttps://doi.org/10.1016%2Fj.crte.2007.09.006

[8] Venus II—geology, geophysics, atmosphere, and solar wind environment. Bougher, S. W. (Stephen Wesley), 1955–, Hunten, Donald M., Phillips, R. J. (Roger J.), 1940–. Tucson, Ariz.: University of Arizona Press. 1997. ISBN 9780816518302.

[9] ttps://pubs.usgs.gov/gip/interior/

[10] ttps://ugc.berkeley.edu/background-content/earths-internal-heat/#heading1

[11] ttps://doi.org/10.1029%2F2001GL012918

[12] ttps://doi.org/10.2138%2Frmg.2006.60.1

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]