Iodin

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh
Jump to navigation Jump to search
Sample of iodine.jpg
I-TableImage.svg
Ensampel a'n re ma a sew Elven gymyk Edit this on Wikidata
Klass period 5, nonmetal, group 17 Edit this on Wikidata
Dydhyas diskudhans 1811 Edit this on Wikidata
Niver atomek 53 Edit this on Wikidata
ElektronegedhegedhEdit this on Wikidata
Darn a period 5, group 17 Edit this on Wikidata
Commons page Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Elven gymyk yw iodin, niver 53 y'n Vosen Beriodek. Y furvell gymyk yw I. An hanow a dheu dhyworth an ger Greka iodes, ow styrya purpur. Hanow an elven yw iodin, hag a eksist avel molekulen I2. Kevys yw avel gwrysow du, gass purpur ha teudhans melynik. Pan gaffo iodin elektron, ev a furv ion, iodid, skrifys avel I-.

Essensek yw iodin dhe lies eghen, ow komprehendya tus, mes nyns yw essensek dhe blansow. Gass iodin a serr an lagasow ha skevens. Gwenonek yw an elven, mar vyghan avel 2g a alsa ladha. Yn fordh aral, salow yw iodidow herwydh usadow. Iodin a greun y'n gwagren thyroydek y'n korf denel. Yma edhomm dhe'n korf a iodin rag tevyans, displegyans ha bewnans hir. Re nebes anodho a wra kawsya nebes klevesow, rag ensampel, hwedh lonk (goitre) ha hypothyroydyeth. Pennfenten posek a iodin yw leth ha boos mor. Yn 1820 usys veu iodin avel medhegneth rag an kynsa prys gan Dr Jean-François Coindet (1774-1834). Ev a wrug usya teudhans a iodin a potassiom iodid yn alkohol dhe dhyghtya hwedh lonk. Y'n gwettha prys, o kudynnow gans drog torr. Mes usys awosa dhe dhyghtya goliow ygor, hag yn 1930 dyskys veu dhe geworra iodid dhe holan kemmyn.

Diskudhys veu iodin yn 1811, awos an Breselyow Napoleonek. An Morlu Bretennek a omsettyas a-dro dhe Bow Frynk, dhe lettya provyans polter gonn. Bernard Courtois, kymegydh neb a driga ogas dhe Baris, a usya gommon dhe wul solpyter (pennfenten potassiom), rann a bolter gonn. Unn jydh, ev a geworras trenken sulfurik dhe'n godhes. Ev y's teva marth pan welas mog purpur ow sevel dhyworth an kowdarn. Ev a ros samplow dhe dhew goweth neb veu kymegydhyon, Charles-Bernard Desormes ha Nicolas Clément. I a wrug moy a hwithrans, hag yn 1813 prevys veu eksistyans iodin gan Joseph Gay-Lussac ha Humphrey Davy. Gay-Lussac a'y henwis.

Askorrys yw a-dro dhe 13,000 tunnas an vledhen, dre vras yn Chile (40%) ha Nihon (30%) dhyworth hyli. Usys yw y'n diwysyans medhegieth, boos enevales, liwyow hag ynkys. Y hyllir devnydhya arghans iodid dhe hasa komol ha kawsya glaw.

Iodin a eksist avel gwrysow du splann. Ev a wra segh-ethenna orth dommhe dhe furvya gass purpur. Y boos atomek yw 126.90, y boynt treudhi yw 114°C ha'y boynt bryjyon 184°C. Y dhosedh yw 4.9kg an liter.


Mirva[chanjya | pennfenten]