Hwil hirgorn
 | Skrifys veu an Kernewek y'n folen ma gans Kerneweger anfreth. Mar kyllydh, gwra gwellhe an folen ma mar pleg (ha dilea an skantlyn ma pan vo ewnhes da). |
| Cerambycidae | |
|---|---|
 | |
| Batus barbicornis | |
| Klassans bewoniethek | |
| Gwlaskor: | Animalia |
| Fylum: | Arthropoda |
| Klass: | Insecta |
| Urdh: | Coleoptera |
| Is-urdh: | Polyphaga |
| Infra-urdh: | Cucujiformia |
| Ughdeylu: | Chrysomeloidea |
| Teylu: | Cerambycidae Latreille, 1802 |
An hwiles hirgorn (Cerambycidae) yw teylu bras a hwiles, gans moy es 35,000 eghennow deskrifys.[1] Yma dhe'n brassa rann a'n eghennow tavellow mar hir avel an korf po hirra. Yma dhe nebes eghennow tavellow kott (r.e. Neandra brunnea), rag henna y hyll bos kales aswon a-les dhyworth teyluyow keskelmys kepar ha Chrysomelidae. "Cerambycidae" yw henwys rag den mythoniethel grek: wosa dadhel orth nymphys, an bugel Cerambus yw treusfurvys dhe vos hwil bras gans dewgorn. Hwiles hirgorn yw kevys war oll brastiryow saw Antarktika.[2]
Deskrifans
[golegi | pennfenten]Keffrys ha'n hirder tavell, an moyha gnas arbennik a'n devesigyon a'n teylu ma yw an krawyow tavell desedhys war duberklow isel war'n vejeth; hwiles erel gans tavellow hir a fyll a'n tuberklow ma, ha cerambycidys gans tavellow berr a's berghen hwath. Yn ken maner, i a var yn feur yn braster, furv, ha liwans. Nebes eghennow a vim moryon, gwenen, ha goghi, kyn rann vrassa yw liwys yn kudh. An hwil kowrek (Titanus giganteus) dhyworth Amerika Dyghow yw an brassa hweskeren (mes nag yw an possa, ha nag yw an hirra ow synsi garrow), gans hirder korf moyha koth a 16.7cm.[3]
Larvaow yw 0.5–22cm hir. An prothoraks yw moghhys yn fenowgh hag yma bothennow war'n tenewen (ampullae). An penn yw omdennys yn fenowgh y'n prothoraks hag yma ena ganow displegys. An garrow a yll bos displegys boghes po estrigys. An spiraklow yw kylghek pupprys.[4]
Bewonieth
[golegi | pennfenten]
Oll larvaow hwil hirgorn koth a vos war dhaffar losow kepar ha stockys po gwreydh, menowgh yn gwydh shyndys po gwann.[5] Nebes eghennow yw plaow sevur. An larvaow a dell yn prenn, le mayth i a yll kisya yn efan dhe wydh byw po prenn andhyghtys (po treweythyow prenn yn drehevyansow, dres oll Hylotrupes bajulus yw kudyn a-bervedh).
Meur a hwiles hirgorn a gav hag a aswon ostys alladow gans ow helerghi tennydhyow kymyk, kepar ha monoterpenes (kesunyans dyllys yn lower gans plansow pan waskys), ethanol (kesunyans aral dyllys gans plansow shyndys), ha feromownys a hwil rusk. Meur a wedhanes scolytyn a gevrenn an sorn a wydh gwannhys; ytho gans ow kavos scolytynydys, ost gwiw a yll bos kevys ynwedh. An devedhyans a larvaow yw drog menowgh rag an scolytynydys, an larvaow a wra kesstrivya yn sewen drefen aga braster brassa ha gwayadewder, po treweythyow i a yll dybri an scolytynydys (gwelys dres oll yn Monochamus carolinensis). An larvaow a yll tenna telloryon erel dhe'n ost.[6] Borgemeister, et al. 1998, a rekordyas aktivita yn barrennow grugys a dhellas kymygennow tennvosek dhe nebes bostrykydys, dres oll Prostephanus truncatus.[7] Nebes larvaow, kepar hag Arhopalus sp., yw aswiwys dhe avaylya gwydh ledhys po shyndys gans tanyow koswik gans ow helerghi hag ow helghya mog.
Tevesigyon a Lamiinae, an rann vrassa a Lepturinae, ha nebes Cerambycinae a dhiber ynwedh. Tevesigyon a Barandrinae, Prioninae, ha Spondylidinae nag a dhiber. A'n re na neb a dhiber, bosow kemmyn yw nektar, bleus bleujen, frooth, ha sugen. Nebes (dre vras dre vras) a dhiber rusk, stockow, naswedhow, po avalow saben ow tisplegya. Gwreydh yw dybrys gans larvaow ha treweythyow tevesigyon a Dhorcadion, neb a drig yn dor. An kinda Leiopus a dhiber fongow. An kinda Elytroleptus yw koynt drefen yma tevesigyon neb a dhiber hwiles lycid.[8]
Ponegyans
[golegi | pennfenten]Keffrys hag ow tybri war blansow aral, nebes eghennow a dhiber bleus bleujen po nektar hag i a yll oberi avel ponegyoryon. Owth arvarna an effeythuster a bonegyoryon hwiles yw kales. Mar ponegyans a unn eghen gans hwiles yw diskwedhys, an keth hwil a yll oberi avel preydhoryon vleujen dhe eghennow erel. Yn nebes kasys, hwiles a yll oberi avel ponegyoryon hag preydhyoryon vleujen y'n keth bleujennow.[9]
Bleujennow neb a veu arbennik yn ponegyans gans hwiles a dhiskwedh yn tipek nebes teythi, mes ponegyans gans hwiles hirgorn nag yw finwethys dhe'n bleujennow ma. Dashwithrans a bonegyans angiosperm gans hwiles a dhiskwedh Cerambycidae, ha Curculionidae ha Scarabaeidae ynwedh, a yssyns meur a hwiles yw ponegyoryon rag kevreythyow arbennik hag ollgemmyn.[10]
Hwiles yn kinda dhyworth Mordir Nowydh Zorion yw aswonys dhe dhybri war vleus bleujen hag yma kowel bleus bleujen haval dhe'n re na kevys yn gwenen.[11] Eghennow y'n kinda ma yw eghennow ponegyer posek rag plansow teythiek kepar ha harakeke.[12]
Nebes eghennow tegyrin a greg war hwiles hirgorn rag ponegyans. An eghen Alosterna tabacicolor o kevys dhe vos an ponegyer chif a eghen degyrin treweythus (Dactylorhiza fuchsii) yn Poloni.[13] Tegyrinen treweythus aral Disa forficaria, kevys yn Afrika Dyghow, a greg war'n eghen Chorothyse hessei rag ponegyans. D. forficaria a dhevnydh tollans reydhel ow kostenna C. hessei gorow, martesen hemm a styr istori hir a gesesplegyans gans ponegyoryon hwiles hirgorn.[14]
An kemusur a eghennow hwiles hirgorn neb a ober avel ponegyoryon yw ankoth. Drefen diw eghennow a hwiles hirgorn dhyworth isteyluyow diblans (Lepturinae ha Cerambycinae) kevys war brastiryow dihaval a boneg a yll styrya nebes gallos rag ponegyans yw kemmyn yn-mysk hwiles hirgorn.
Preydhoryon
[golegi | pennfenten]Teurek
[golegi | pennfenten]Yn Amerika Gledh, nebes cerambycydys yw an ostys a Ontsira mellipes (goghien barasitek y'n teylu Braconidae).[15] O. mellipes a yll bos dhe les gans ow routya pla koswik y'n keth teylu, Anoplophora glabripennis, goryskynnus yn Amerika Gledh.[15]
Klassans
[golegi | pennfenten]Gans meur a deyluyow bras, awtoritys dyffrans re aswoni meur a isteyluyow, po treweythyow folsys isteyluyow dhe-ves avel teyluyow dibarow yn tien (r.e. Disteniidae, Oxypeltidae, ha Vesperidae);[16] ytho yma nebes anfyrvder ha gorthargyans yn-kever an furv a Cerambycidae.[17] Yma teythi boghes rag an bagas dien, avel tevesigyon dhe'n lyha, drefen yma eghennow po bagasow heb unn teythien; an teylu hag an neshevin yw bagas kales, ha perthynyans a'n linennow yw konvedhys yn hwann hwath.[18] An kottha menhesennow anamstyr a'n teylu yw Cretoprionus ha Sinopraecipuus dhyworth Formyans Yixian a Vongoli Nessa dhe'n Kres ha Liaoning, China, ow tedhya dhyworth an Osweyth Kalghek A-varr, nans yw ogas ha 122 milvil bledhynnyow. An kinda kyns o gorrys yn isteylu Prioninae yn deskrifans gwreydhek, mes an diwettha ny allas bos gorrys yn neb isteylu a'n dedhyow na.[19][20] Qitianniu dhyworth an Amber Burmek dhyworth an Osweyth Kalghek Kres, ow tedhya dhe nans yw ogas ha 100 milvil bledhynnyow, ny allas bos gorrys yn neb teylu a'n dedhyow na ynwedh.[21]
Isteyluyow
[golegi | pennfenten]An isteyluyow a Cerambycidae yw:[22][23]
- Apatophyseinae Lacordaire, 1869 (yssynsys yn Bouchard 2011[22] mes nag yn Švácha 2014[23])
- Cerambycinae Latreille, 1802
- Dorcasominae Lacordaire, 1869 (Švácha 2014 a yssyns Apatophyseinae yn Dorcasominae)[23]
- Lepturinae Latreille, 1802
- Necydalinae Latreille, 1825
- Parandrinae Blanchard, 1845
- Prioninae Latreille, 1802
- Spondylidinae Audinet-Serville, 1832
- Lamiinae Latreille, 1825
- Agapanthiinae Mulsant, 1839
(owth yssynsi Aseminae Thomson, 1860) An rann vrassa a eghennow (90.5%) yw keskreunys y'n isteyluyow Cerambycinae ha Lamiinae.[24]
Kindys hag eghennow a vri
[golegi | pennfenten]- Acrocinus longimanus – hwil harlekwin, eghen vras le mayth yma dhe'n gorreydh garrow a-rag pur vras
- Anoplophora chinensis – hwil hirgorn citrus, pla a vri
- Anoplophora glabripennis – hwil hirgorn asiek, eghen pla goryskynnus
- Aridaeus thoracicus – longicorn tiger (Ostrali)
- Cacosceles newmannii - hwil hirgorn afrikanek dyghow, pla sugra
- Derobrachus hovorei - hwil hirgorn palo verde
- Desmocerus californicus dimorphus – hwil hirgorn eyrin skaw an nans, iseghen godrys dhyworth Kaliforni
- Moneilema – hwiles hirgorn kaktus, anneyjek
- Onychocerus albitarsis – an hwil unnik koth gans gwan venymus
- Petrognatha gigas – hwil hirgorn afrikanek kowrek
- Prionoplus reticularis – hwil huhu, an possa hwil yn Mordir Nowydh
- Rosalia alpina – hwil hirgorn Rosalia, eghen europek godrys
- Stictoleptura rubra – hwil hirgorn rudh-gell
- Tetraopes tetrophthalmus – hwil hirgorn lethhwenn rudh, eghen wenonek gans liwyow aposematek
- Tetropium fuscum – hwil hirgorn spruswedhen ell, eghen pla goryskynnus
- Titanus giganteus – hwil kowrek, unn a'n brassa hwiles y'n bys
- Zorion guttigerum - hwiles hirgorn bleujen, eghen bonegyer posek
Rol a dhevynnow
[golegi | pennfenten]- ↑ https://www.naturespot.org.uk/family/cerambycidae
- ↑ https://doi.org/10.1080%2F24750263.2021.1883129
- ↑ http://www.nhm.ac.uk/nature-online/species-of-the-day/biodiversity/loss-of-habitat/titanus-giganteus/index.html
- ↑ https://idtools.org/id/wbb/families/Wood_Boring_Beetle_Keys/Woodboring_Families/Media/Html/Fact_sheets/Cerambycidae.html
- ↑ https://www.entomoljournal.com/archives/?year=2017&vol=5&issue=4&ArticleId=2190
- ↑ https://www.researchgate.net/publication/225670380
- ↑ https://www.researchgate.net/publication/233690356
- ↑ Haack, R. A. (2017). "Feeding Biology of Cerambycids". In Qiao, Wang (ed.). Cerambycidae of the World: Biology and Pest Management. CRC Press. ISBN 9780367573973.
- ↑ https://doi.org/10.1007/978-3-7091-7076-2_14
- ↑ https://doi.org/10.1007/978-3-7091-6306-1_16
- ↑ https://biotaxa.org/Zootaxa/article/view/zootaxa.1066.1.1
- ↑ https://www.epa.govt.nz/everyday-environment/animals-and-insects/bees/meet-our-pollinators/
- ↑ https://dx.doi.org/10.1016/0006-3207%2890%2990114-5
- ↑ https://dx.doi.org/10.1111/j.1095-8312.2012.01902.x
- 1 2 https://web.archive.org/web/20210729142618/https://www.aphis.usda.gov/aphis/ourfocus/planthealth/ppq-program-overview/plant-protection-today/articles/alb-biocontrol
- ↑ http://www.sea-entomologia.org/PDF/M3M_PRIBES_2002/193_206_Vanin.pdf
- ↑ http://www.mapress.com/zootaxa/2006f/z01212p244f.pdf
- ↑ Arnett, et al. (2002). American Beetles, Vol. 2. CRC Press, 861 pp.
- ↑ https://dx.doi.org/10.1080/14772019.2013.806602
- ↑ https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195667114000378
- ↑ https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195667116304050
- 1 2 https://zookeys.pensoft.net/articles.php?id=4001
- 1 2 3 https://www.zin.ru/animalia/coleoptera/pdf/svacha_lawrence_2014_cerambycidae.pdf
- ↑ Rossa, R.; Goczał, J. (2021-01-01). "Global diversity and distribution of longhorn beetles (Coleoptera: Cerambycidae)" (yn en). The European Zoological Journal 88 (1): 289–302. doi:10.1080/24750263.2021.1883129. ISSN 2475-0263.