Jump to content

Devnydhyer:Flynn Peck/sandbox

Dhyworth Wikipedya, an godhoniador rydh

Lusu loskvenydhyek a gonsyst a dharnow a garrek, gwrysow moon, ha gweder loskvenydhyek, askorrys dre dardhansow loskvenydhyek ha le es 2 mm y'n dreuslinen.[1] An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow tardhans hedardh (henwys yn hwir tefra), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn magma a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn tardhansow freatomagmatek, ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves.

Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh Chaitén, owth ystyn a-dreus dhe Batagoni dhyworth an Hebask dhe'n Atlantek

Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel.

Furvyans

[golegi | pennfenten]
Pluven lusu ow sevel a Eyjafjallajökull yn 17 mis Ebrel 2010

Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha tardhansow freatomagmatek,[2] hag y hyll bos furvys dres treusporth yn frosow dosedh tandharnek.[3]

Lusu loskvenydhyek war McDonnell Douglas DC-10-30 dres an tardhans 1991 a Venydh Pinatubo. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe ergh, an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.

Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa volatilys teudhys (dre vras dowr ha karbon dioksid) dhe dhiberth yn hwethennow gass.[4] Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha dosedh an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.[5] Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n ayrgylgh le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.[6]

Pluven lusu a Venydh Cleveland, loskvenydh gweliek y'n Enesow Aleutiek

Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres tardhansow freatomagmatek. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen (effeyth Leidenfrost).[7] Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,[7] owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin.

Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a galgh y'n vedhva Skons Morlu Peder Meur yn Estoni yn ogas a Laagri. Hemm yw remenant a onan a'n kottha tardhansow bras gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.

Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar krommdo lava po diskar a'n goloven dardhans.[8] A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma kravas perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.[9] An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit.

Lusu loskvenydhyek a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens

Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.[10] Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an venegva dardhadewder loskvenydhyek (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans basaltek a askorr <105 m3 a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans ryolitek ha dacitek a yll skitya mynsow bras (>109 m3) a estewlas y'n ayrgylgh.[11]

Teythi

[golegi | pennfenten]

Kymygiethel

[golegi | pennfenten]

An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma silikat yw silikon hag oksyjen, an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a vasalt a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn horn (Fe) ha magnesiom (Mg). An moyha hedardh tardhansow ryolit a askorr lusu felsek gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., andesit po dacit) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%.

An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw dowr, karbon dioksid, hidrojen, sulfur dioksid, hidrojen sulfid, karbon monoksid, ha hidrojen klorid.[12] An sulfur ha gassys halojen hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der arlenans war'n arenep a lusu loskvenydhyek.

Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow sulfat ha halid (dres oll klorid ha fluorid) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.[13][14] Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn kolovennow tardhans usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.[15]

Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn dewanatys lusu yr,[12] an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations Na+, K+, Ca2+, ha Mg2+ hag an anions Cl−, F−, ha SO42−.[12][14] Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha NaCl ha CaSO4.[12][16][17][18] Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens, yth esa holan klorid kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan sulfat.[16] Kesunyansow fluorid yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., CaF2, MgF2), saw holan fluorid a alkenyow alkaliek ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF6).[19] An pH a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys SO2, HCl, ha HF y'n bluven dardhans) war arenep an lusu.

Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.[20][21][22][23] Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:[23]

  1. synsas glybor usi owth ynkressya
  2. synsas holan hedeuth usi owth ynkressya
  3. kewaskans usi owth ynkressya

Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan.

Fisegel

[golegi | pennfenten]

Rannow

[golegi | pennfenten]
Skeusen korrgraf-arhwilas elektron a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth Menydh Sen Helens

Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow gwedrek anwrysek po menek gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek gluskter-isel (r.e., tardhansow basaltek hawaiiek ha stromboliek) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow sideromelan (gweder basaltek gell) neb a yssyns korrlitys (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus mikrolit) ha fenowrysow. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe dakylit stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a bumis, fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek (esveyn).[24]

Furvieth

[golegi | pennfenten]
Skeusen gorrwelell wolow a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens

An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.[24][25] Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans tynder arenep, uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.[25]

An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a gellow y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.[24] Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.[25] Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre spallans po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep.

An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.[24] Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow:

  1. stockek hag ekwant
  2. kellek hag avrewlys gans arenebow smodh
  3. kewriek ha komplek
  4. pelyek po dagrennek
  5. platek

Dosedh

[golegi | pennfenten]

An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m3 rag pumis, 2350–2450 kg/m3 rag gweder, 2700–3300 kg/m3 rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m3 rag perthyglow menek.[26] Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.[27] Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n Skeul Galetter Mohs) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus.

Braster greunen

[golegi | pennfenten]

Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel lapilli),[1] hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.[10] An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.[1] Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.[1]

Skollyans

[golegi | pennfenten]
Pluven lusu ow sevel dhyworth Menydh Redoubt wosa tardhans 27 mis Ebrel 1990
Pluven lusu ha kodh lusu yn Menydh Pagan, mis Me 1994

Perthyglow lusu yw ynkorforys yn kolovennow tardhans hag yth estewlons a'n dardhell yn tooth da. An momentom a'n tardhans a rakherdh an goloven war-vann. Ayr yw tennys y'n goloven, hag an dosedh a iselha hag y talleth sevel yn neuvelladow y'n ayrgylgh.[8] Pan vo drehedhys dosedh an goloven an keth nivel avel an ayrgylgh, an goloven a wra astel sevel hag y hwra dalleth gwaya yn tenwennek. Keskar tenwennek yw routys gans an krevva gwynsow hag an lusu a yll bos settys war-nans kansow dhe vilvilyow a gilometrow a-ves dhe'n loskvenydh, ow kregi war ughelder an goloven dardhans, braster greunen an lusu, ha studh hinek (dres oll tu ha krevder an gwyns, ha leythder).[28]

Yma kodh lusu a-dhesempis wosa an tardhans ha hemm yw routys gans dosedh perthygel. Y'n dalleth, perthyglow garow a godh yn ogas a'n bennfenten. Wosa hemma yma kodh a lapilli keskreunek, an sewyans a geskreunyans perthygel a-berth y'n goloven.[29] Kodh lusu yw le keskreunys y'n kammow finek hag an goloven a way war-nans an gwyns. Hemm a omsew yn daffar lusu kodhys usi owth iselhe yn tewder ha braster greun yn esponentek a-ves dhe'n loskvenydh.[30] Perthyglow lusu fin a yll remaynya y'n ayrglygh rag dydhyow dhe seythynnyow hag y hyllons bos keskarys gans gwynsow ughel. An perthyglow ma a yll menni an diwysyans neyjieth ha, war-barth ha perthyglow gass, y hyllons menni an hin ollvysel.

Pluvennow lusu loskvenydhyek a yll furvya a-ugh dhe frosow dosedh tandharnek. An re ma yw henwys pluvennow kes-ignimbrit. Hag yma frosow dosedh tandharnek ow viajya a-ves dhe'n loskvenydh, perthyglow byghanna yw dileys rag an fros der elutryans hag y furv parth le tew a-ugh dhe'n pennfros. Ena, an barth ma a gar war-barth an ayr ogas hag yma pluven ges-ignimbrit neuvelladow furvys. An pluvennow ma a duedh dhe bos gans kesgreunyansow ughella a berthyglow lusu fin es pluvennow tardhans magmatek awos bos an kravas a-berth y'n fros dosedh tandharnek.[1]

Effeythyow

[golegi | pennfenten]
Molysen a fethesik a'n tardhansow 79 OK a Venydh Vesuvius, Pompeii, Itali

Tevyans poblans re gawsyas an avonsyans a dhisplegyans trevel yn arenebedhow perylla, ogassa dhe gresennow loskvenydhyek, owth ynkressya diskudhans denel dhe hwarvosow kodh lusu loskvenydhyek.[31]

Dell yw usys, effeythyow yeghes didro a lusu loskvenydhyek war dus yw berrdermyn ha klor rag tus yn yeghes normal, kyn tiskudhans hirhys yw martesen argol a silikosis rag oberoryon andhifresys.[32] Bern brassa yw an effeyth a lusu loskvenydhyek war'n isframweyth usi ow skoodhya hwarheansow arnowydh, dres oll yn arenebedhow trevel, le may ma dosedhow poblans ughel ow tinythi demond ughel rag gonisyow.[33][31] Lies tardhans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an goliadewder a arenebedhow trevel neb a dhegemeras mar nebes milimetrow po centimetrow a lusu loskvenydhyek.[34][35][36][37][38] Hemma re beu lowr rag kawsya goderryans dhe gevreythyow karyans,[39] tredan,[40] dowr,[41][42] karthyon ha dowr arnow.[43] Kevys veu kostow dre woderryans negys, asleans a dharnow arnewys, ha kollow surheans. Effeythyow kodh lusu war isframweyth droboyntel a yll kawsya lies effeyth nessa ynwedh, y hyllons goderri meur a dreghow ha gonisyow dyffrans.[44]

Kodh lusu loskvenydhyek yw parys dhe ania yn fisegel, yn socyel, hag yn erbysus.[45] Lusu loskvenydhyek a yll menni an dhew arenebedhow ogas hag arenebedh lies kansgilometer a-ves dhe'n bennfenten,[46] hag y kaws goderryansow ha kollow yn lies tregh isframweyth. Effeythyow yw serghek war: tewder an kodh lusu; braster greun ha kymygieth an lusu; mars usi glyb po sygh; hirder termyn an kodh lusu; ha neb musurys darbarekter, dyghtyans, ha lestans usi rag iselhe effeythyow an kodh lusu. Treghow dyffrans a isframweyth ha hwarheans yw mennys yn maneryow dihaval hag godiadow yw dhe efander bras a effeythyow po sewyansow. An re ma yw omgussulys y'n treghow a sew.[31]

Yeghes denel ha bestes

[golegi | pennfenten]

Perthyglow lusu le es 10 μm y'n dreuslinen kregys y'n ayr yw aswonys bos ynanelladow, ha tus diskudhys dhe godhow lusu re glewas anes ha kaletter anellans, rudhder lagas ha kroghen, ha sinyow tron ha briansen.[47] Brassa rann a'n effeythyow ma yw berrdermyn ha nyns yw krysys argol yeghes a vri rag an re ma heb kleves anellans kyns.[32] An effeythyow yeghes a lusu loskvenydhyek a greg war'n braster greun, komposyans mononiethel, ha gwiskas kymygiethel war arenep an perthyglow lusu.[32] Faktoryow keworransel keskelmys gans sinyow galladow anellans yw an menowghter ha hirder termyn a dhiskudhans, an kesgreunyans a lusu y'n ayrgylgh, hag an rannriv lusu anelladow; an kemusur a lusu gans treuslinen le es 10 μm, henwys PM10. An gettesten socyal a yll bos posek ynwedh.

Effeythyow yeghes hirdermyn a lusu loskvenydhyek yw galladow, dre reson diskudhans dhe silika gwrysek rydh yw aswonys kawsya silikosis. Monyow kowethys gans hemma a gomprehend kanndir, kristobalit, ha tridymit, y hyllons i oll bos yn lusu loskvenydhyek. An monyow ma yw deskrifys avel silika 'rydh' drefen nyns yw an SiO2 stag dhe elven aral rag gwruthyl moon nowydh. Byttegyns, diwirhaval yw yma magmaow owth yssynsi le es 58% SiO2 a yssyns silika gwrysek.[32]

An nivelyow diskudhans dhe silika gwrysek rydh y'n lusu yw devnydhys yn kemmyn rag klassa an argol a silikosis yn studhyansow oberek (rag tus usi owth oberi yn balweyth, drehevyans, ha diwysyansow erel), awos bos klassys avel karsinogen denel gans an Maynorieth Geswlasek rag Hwithrans a Ganker. Re beu nivelyow-gidya gwrys rag diskudhans, mes gans resnans andhiblans; kevarwodhyansow RU rag perthygulatys yn ayr (PM10) yw 50 μg/m3 ha kevarwodhyansow SUA rag diskudhans dhe silika gwrysek yw 50 μg/m3.[32] Tybys yw an kevarwodhyansow ow tochya nivelyow diskudhans a yll bos gordremenys rag spysow berr heb effeythyow yeghes a vri war'n poblans ollgemmyn.[47]

Ny veu kasys kovadhys a silikosis displegys dhyworth diskudhans dhe lusu loskvenydhyek. Byttegyns, nyns eus studhyansow hirdermyn lowr rag arvreusi an effeythyow ma.[32]

Konsumyans lusu

[golegi | pennfenten]

Rag pennfentynnyow dowr arenebel kepar ha lynnyn ha kreunyow, an dalghedh kavadow rag tanowheans a eghennow ionek dewanys a lusu yw bras dre vras. Yma an moyha pals rannow a luthyatys lusu (Ca, Na, Mg, Cl, F ha SO4) yn naturel yn kesgreunyansow a vri y'n brassa rann a dhowrow arenebel ha rag henna nyns yns mennys dre vras gans ynworransow dhyworth kodh lusu loskvenydhyek, hag ymons i bern byghan yn dowr evadow, saw fluorin. An elvennow horn, manganes, hag aluminiom yw rychhys yn kemmyn a-ugh dhe nivelyow kilva gans kodh lusu loskvenydhyek. An elvennow ma a yll dri blas alkan dhe dhowr, hag y hyllons askorra nammans rudh, gell, po du a wynnweyth, mes nyns yns tybys bos argol yeghes. Nyns yw kodhow lusu loskvenydhyek aswonys dhe gawsya kudynnow yn provyansow dowr rag elvennow gwenonek kepar ha merkuri (Hg) ha plomm (Pb) neb usi yn nivelyow fest isel yn gluthyatys lusu.[42]

Konsumyans lusu yw martesen dregynnus dhe vestes, ow kawsya kravas a'n dens, hag yn kasys a synsas fluorin ughel, posnans fluorin (gwenonek orth nivelyow a >100 μg/g) rag miles-peuri.[48] Aswonys yw a'n tardhans 1783 a Laki yn Rewenys, yth esa posnans fluorin yn tus ha bestes avel sewyans a gymygieth an lusu ha gass, neb a yssynas nivelyow ughel a hidrojen fluorid. Wosa an tardhansow 1995/96 a Venydh Ruapehu yn Mordir Nowydh, dewvil deves hag eyn a verwis wosa bos mennys gans fluorosis yn unn beuri gans mar 1–3 mm a godh lusu.[48] Sinyow a fluorosis yn biw diskudhys orth lusu a gomprehend brithansow melyn-gell po gwrydh-du y'n dens, ha gorfinder dhe boos y'n diwarr ha keyn.[49] Konsumyans lusu a yll ynwedh kawsya lettyansow torrgolodhyonek.[37] Deves neb a gonsumyas lusu a'n tardhans 1991 a Venydh Hudson yn Chile a berthas skit ha gwander.

Effeythyow erel yn bestes

[golegi | pennfenten]

Lusu usi ow kesgreuni y'n gwlan keyn a dheves a yll keworra poos a vri, owth omsewya yn ludh hag analladow a'y sav. Glawas a yll omsewya yn begh a vri dre reson y keworr poos dhe lusu.[50] Rannow gwlan a yll kodha dhe-ves ha neb gwlas usi remenant war dheves a yll bos euver awos an megyans drog usi kowethys gans tardhansow loskvenydhyek a venn kwalita an fiber.[50] Mars usi an prasow ha plansow usadow gorherys gans lusu loskvenydhyek dres tardhans, nebes bestes a resort dhe dhybri pynag usi kavadow, ow komprehendya lesow gwenonek.[51] Yma derivasow a ever ha deves yn Chile hag Arghantina gans erthylyansow naturel awos tardhansow loskvenydhyek.[52]

Isframweyth

[golegi | pennfenten]

Tredan

[golegi | pennfenten]

Lusu loskvenydhyek a yll gorderri kevreythyow-provia tredan yn oll nivelyow a dhinythyans tredan: treusfurvyans, treuskaryans, ha lesrannans. Yma peswar effeyth chif a'n mostyans lusu a dhaffar devnydhys y'n argerdh-livreson tredan:[53]

  • Kodhow glyb a lusu war enesegellow a yll dalleth fros-devera (myns byghan a'n fros a fros a-dreus dhe arenep an enesegell) may, mars eus fros lowr, hyll kawsya ‘treuslughes’ (diskargans heb vos yntendys a-dro po a-ugh dhe'n arenep a devnydh-enesega).
Mars an fros skochkylgh yw ughel lowr dhe dhisevel an spallyer trogylgh, ena y fydh goderryans gonis. Treuslughes awos lusu a-dreus dhe enesegans treusfurvell a yll leski, gravya, po krackya an enesegans yn anewnheadow hag y hyll omsewya yn goderryans a'n provyans tredan.[54]
  • Lusu loskvenydhyek a yll esknias, pittya, ha skourya daffar alkan, dres oll rannow-gwaya kepar ha turbinyow dowr ha gwyns ha gwynsellow-goyeynhe war dreusfurvellow po tredanvow tesel.[55]
  • An dosedh bras gans nebes kodhow lusu a yll kawsya torrow linennow tredan hag arnow dhe douryow dur ha gwelynni prenn awos karg lusu. Hemm yw an moyha argollus pan vo glyb an lusu po linennow ha kesweythyow (r.e. dre lawas) hag y fe ≥10 mm a lawas. Lusu fin (r.e., <0.5 mm treuslinen) a omlen yn es orth linennow ha kesweythyow. Lusu loskvenydhyek a yll karga ynwedh losowedh usi ow palegi, hag ena y kodh war linennow. Kesgreunyans ergh ha rew war linennow ha losowedh usi ow palegi a gress yn fella argol a dorrow ha/po diskar a linennow po kalesweyth aral.[56]
  • Goderryansow routys a boyntys junyans goliadow (r.e., isgorsavow) po trogylghyow erna vo omsedhys kodh lusu po rag glanheans a dhaffar.[57]

Provyansow dowr evadow

[golegi | pennfenten]

Kevreythyow dordhowr yw stout erbynn effeythyow a godh lusu, kyn lusu y'n ayr a yll mellya gans an oberyans a bompellow pennfenten. Goderryansow tredan awos kodh lusu a yll ynwedh goderri pompellow tredanek mar nyns eus dinythyans-omskoodhya.[58]

An effeythyow fisegel a godh lusu a yll menni an oberyans a garthvaow dowr. Lusu a yll stoppya kesweythyow-kemeres, kawsya kisyans kravas dhe herdhyellow pompell ha gorveghya jynnow pompell.[58] Lusu a yll entra kevreythyow sidhlans kepar ha sidhlow tewes ygor der an dhew kodh didro ha dre dhowrow ynkemerys. Y'n brassa rann a gasys, mentenans didorr a vydh res rag dyghtya an effeythyow a godh lusu, mes ny vydh goderryans gonis.[59]

An kamm finek a dhyghtyans dowr evadow yw disynklevyans rag surhe yma an dowr evadow finek heb korrorganedhow klevesus. Dre reson perthyglow kregys (stronkedh) a yll provia isweli-tevi rag korrorganedhow hag y hyll aga difres rag dyghtyans disynklevyans, pur bosek yw rag an argerdh dyghtyans dowr a hedh nivel da a berthyglow kregys. Y fydh res dhe gressya klorinheans rag surhe disynklevyans lowr.[60]

Yma lies chi, ha nebes kemenethow byghan, ow fydhya war lawas rag aga provyansow dowr evadow. Kevreythyow to yw fest goliadow dhe stronkans dre godh lusu, dre reson yma gansa arenebedh arenep brassa es dalghedh an dowrargh. Y'n kasys ma, sygerans a stronkoryon dhyworth an kodh lusu a yll dos ha bos argol yeghes ha nyns yw komendys dhe eva an dowr. Kyns kodh lusu, y tal dhe bibow glaw bos disjunys rag may tifresys yw dowr y'n dowrargh. Kudyn pella yw y hyll an gwiskas arenebel a lusu loskvenydhyek bos trenk. Dihaval orth an brassa rann a dhowrow arenebel, glawas a'n jeves yn ollgemmyn alkaninedh fest isel (gallos heptuheans trenk) ha rag henna kodh lusu a yll trenkhe dowrarghow. Hemm a yll omsewya yn kudynnow gans plommhebyganseth, le may ma an dowr moy argasus dhe dhaffar orth y dhos erbynn. Hemm a yll bos kudyn arbennik mars eus kentrow plomm po lughesans plomm devnydhys war'n to, ha rag pibennow kober ha meblennow alkan erel.[61]

Yn hwarvosow kodh lusu, yma yn kemmyn demondys bras war asnodhow dowr rag glanheans hag y hyll bos kollow. Kollow a gesassoylya gonisyow posek kepar ha tanluyow hag y hyll omsewya yn koll dowr rag yeghesweyth hag eva. Res yw dhe awtoritys burjestraek gorwolya ha dyghtya an demond dowr ma yn war, hag y hyll bos edhom dhe avisya an poblek dhe dhevnydhya methodys glanheans neb a dhevnydh dowr vyth (r.e. ow klanhe gans skubellow yn le pibennow dowr).[62]

Devynnow

[golegi | pennfenten]
  1. 1 2 3 4 5 https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010
  2. ↑ https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7
  3. ↑ https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555
  4. ↑ Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). Encyclopaedia of Natural Hazards. Springer. p. 1000.
  5. ↑ Cashman, K.V.; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). Encyclopedia of Volcanoes. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.
  6. ↑ https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002
  7. 1 2 Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". Terra Nostra. 6: 515–523.
  8. 1 2 Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). Fundamentals of Physical Volcanology. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.
  9. ↑ https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9
  10. 1 2 https://volcanoes.usgs.gov/ash/
  11. ↑ https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231
  12. 1 2 3 4 https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1
  13. ↑ https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116
  14. 1 2 https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030
  15. ↑ https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052
  16. 1 2 https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949
  17. ↑ https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580
  18. ↑ https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6
  19. ↑ https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274
  20. ↑ Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47.
  21. ↑ https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741
  22. ↑ https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023
  23. 1 2 https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003
  24. 1 2 3 4 Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). Volcanic ash. University of California Press. p. 245.
  25. 1 2 3 https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2
  26. ↑ https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006
  27. ↑ Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435.
  28. ↑ https://doi.org/10.1007%2FBF01046546
  29. ↑ https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.11.001
  30. ↑ https://doi.org/10.1007%2FBF01086757
  31. 1 2 3 https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006
  32. 1 2 3 4 5 6 https://doi.org/10.1007%2Fs00445-006-0052-y
  33. ↑ https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1991.tb00446.x
  34. ↑ https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%282000%29112%3C720%3Aiotare%3E2.0.co%3B2
  35. ↑ Leonard, G.S.; Johnston, D.M.; Williams, S.; Cole, J.W.; Finnis, K.; Barnard, S. (2005). "Impacts and management of recent volcanic eruptions in Ecuador: lessons for New Zealand". Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report: 51.
  36. ↑ Wilson, T.M.; Cole, J.; Stewart, C.; Dewar, D.; Cronin, S. (2008). "Assessment of long-term impacts on agriculture and infrastructure and recovery from the 1991 eruption of Hudson Volcano, Chile". University of Canterbury: 34.
  37. 1 2 https://doi.org/10.26021%2F9258
  38. ↑ Sword-Daniels, V.L. (2010). The impacts of volcanic ash fall on critical infrastructure systems.
  39. ↑ https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A
  40. ↑ https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A
  41. ↑ Johnston, D.M.; Stewart, C.; Leonard, G.S.; Hoverd, J.; Thordarsson, T.; Cronin, S. (2004). "Impacts of volcanic ash on water supplies in Auckland: part I". Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report: 25.
  42. 1 2 https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2006.07.002
  43. ↑ Wilson et al. 2012, "4.1. Impacts on sewerage and stormwater drainage networks".
  44. ↑ Wilson et al. 2012, "8.2. Case study in infrastructure interdependency: Montserrat".
  45. ↑ https://doi.org/10.5194%2Facp-11-4333-2011
  46. ↑ Wilson et al. 2012, "1.4. Distribution".
  47. 1 2 http://www.ivhhn.org/
  48. 1 2 https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900465-1
  49. ↑ Araya Valenzuela, Oscar (2015). Erupciones volcánicas: Efectos sobre la ganadería. Collección Austral Universitaria de Ciencias Silvoagropecuarias (in Spanish). Ediciones UACh. p. 70. ISBN 978-956-9412-20-2.
  50. 1 2 Araya Valenzuela 2015, p. 63.
  51. ↑ Araya Valenzuela 2015, p. 77.
  52. ↑ Araya Valenzuela 2015, p. 76.
  53. ↑ Wilson, T.M.; Daly, M.; Johnston, D.M. (2009). "Review of Impacts of Volcanic Ash on Electricity Distribution Systems, Broadcasting and Communication Networks". Auckland Engineering Lifelines Group Project AELG-19. Auckland Regional Council Technical Publication 051.
  54. ↑ Wilson et al. 2012, "2.1. Insulator flashover and the resistivity of volcanic ash".
  55. ↑ Wilson et al. 2012, "2.2. Generation sites".
  56. ↑ Wilson et al. 2012, "2.4. Transmission and distribution lines".
  57. ↑ Wilson et al. 2012, "2. Impact on electricity networks".
  58. 1 2 Wilson et al. 2012, "3.1. Physical damage to water supply systems".
  59. ↑ Wilson, T.M.; Jenkins, S.F.; Stewart, C. (2015). "Volcanic ash fall impacts". Global volcanic hazards and risk. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. pp. 281–288. ISBN 9781107111752.
  60. ↑ Stewart et al. 2006, "2.1. Turbidity".
  61. ↑ Stewart et al. 2006, "3.4. Domestic rainwater tank".
  62. ↑ Wilson et al. 2012, "3.3. Water shortages".
Dhyworth "https://kw.wikipedia.org/w/index.php?title=Devnydhyer:Flynn_Peck/sandbox&oldid=229692"